به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، در راستای معرفی کتابهایی که رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای آنها را پیشنهاد داده و معرفی کرده بودند، در پرونده ویژه «به پیشنهاد آقا» این آثار معرفی خواهند شد که مروری بر کتاب «خاکهای نرم کوشک» به قلم سعید عاکف، بیست و سومین گام در این پرونده است.
شناسنامه کتاب
نام اثر: خاکهای نرم کوشک
نویسنده: سعید عاکف
ناشر: ملکاعظم
موضوع: سیره و منشِ شهید عبدالحسین برونسی، اخلاق فردی و سبک فرماندهی، و خاطرات زندگی او از زبان نزدیکان و اطرافیان
ژانر: روایت، زندگینامۀ مستند، دفاع مقدس
زمان تقریبی مطالعه: ۸ ساعت
مقدمه و بافتارِ تألیف؛ بیرون آمدنِ ادبیات از دلِ «خاک» (واقعیت، رنج و شکنجه) تا رسیدن به «کوشک» (عبودیت و بندگیِ بیقیدوشرط در برابرِ حق و حقیقت)
کتاب «خاکهای نرم کوشک» که در سال ۱۳۸۴ به نگارش درآمده، اثری از گونه زندگینامه فردی و حاصل تلاش سعید عاکف دربارۀ شهید عبدالحسین برونسی است.
نویسنده کوشیده است شخصیت شهید برونسی را از طریق نقل خاطرات نزدیکان و همراهان او معرفی کند. این مجموعه شاملِ ۷۰ خاطره است. نخستین خاطره از زبان مادر شهید و با عنوان «بهترین دلیل» آغاز میشود، و «نظر عنایت شهید»، به نقل از همسر ایشان، عنوان آخرین خاطره کتاب است. در پایان، افزون بر آوردن فرازهایی از وصیتنامه شهید، به تعدادی از اظهارنظرهای مخاطبان اثر در قالب نامههایی که سعید عاکف مخاطب آنها قرار گرفته است، پرداخته شده. مکمّل بخش پایانی این مجموعه، چند عکس رنگی از شهید و همرزمان اوست.
تقریظ رهبر شهیدمان، آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای، بر این کتاب، نشاندهنده اهمیت راهبردی این دست آثار در شرح زندگینامۀ انسانی وارسته در دل جنگ تحمیلی، و جنبههای کاربردی مبانی عرفانی و اخلاقی شهید برای هر انسانی است، چراکه اگر هدف انسان نیل به کمال باشد، بیشک شهید برونسی با رعایت این اصول و مبانی، به آنچه در پیش رو داشت رسیده بود. عاکف در این اثر کوشیده است در کنار گردآوری خاطرات اطرافیان شهید، اثری عرفانیـاخلاقی پدید آورد که مخاطبان آن، انسانهای معاصر امروزیاند.
رهبر انقلاب در دیدار با جمعی از فیلمسازان و کارگردانان در تاریخ ۲۶/۰۳/۱۳۸۵، با توصیه به مطالعه و معرفی شخصیت شهید عبدالحسین برونسی، فرمودند:
«الان چند سالی است که کتابهایی دربارۀ سرداران و فرماندهان جنگ باب شده و مینویسند؛ بنده هم مشتری این کتابهایم و میخوانم. بعضی از اینها را من خودم از نزدیک میشناختم؛ آنچه دربارهشان نوشته شده، روایتهایی صادقانه و بسیار تکاندهنده است ـ این هم حالا آدم میتواند تشخیص بدهد که کدام مبالغهآمیز است و کدام صادقانه. آدم میبیند برخی از این شخصیتهای برجسته، حتی در لباس یک کارگر به میدان جنگ آمدهاند. این اوستا عبدالحسین برونسی، پیش از انقلاب یک بنّا بود و با بنده هم مرتبط بود؛ شرحِ حالش را نوشتهاند. من توصیه میکنم و واقعا دوست میدارم شماها بخوانید؛ من میترسم این کتاب اصلاً دست شماها نرسد. اسم این کتاب، خاکهای نرم کوشک است؛ قشنگ هم نوشته شده است…»»
خلاصه محتوایی؛ روایت صعود معنوی یک انسان ساده از خاک زندگی روزمره به قله ایثار و شهادت
پیرنگ اصلی این کتاب، روایتی مستند از زندگی شهید عبدالحسین برونسی است؛ شرح حال سردار رشید اسلام که پیش از انقلاب، در روستای گلبوی کدکن از توابع تربتحیدریه به کار بنّایی مشغول بود و در کنار آن، به خواندن دروس حوزوی نیز روی آورده بود تا آنکه بعدها بهسبب شدتیافتن مبارزاتش، زندانی و دستخوش شکنجههای وحشیانه ساواک شد. با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، زمینههای لازم برای رشد او فراهم آمد و چنان لیاقتی از خود نشان داد که زبانزد همگان شد و نامش حتی در محافل خبری استکبار جهانی نیز راه یافت.
تحلیل ساختاری و فرمی
- ساختار روایی: کتاب ساختاری اپیزودیک دارد و زندگی عبدالحسین برونسی در قالب روایتهای مجزا ارائه شده است. در ابتدای هر بخش، عنوان، تصویر شهید و نام راوی ذکر شده که به خواننده در تشخیص زاویهدید کمک میکند. روایت از کودکی و فقر آغاز میشود، سپس به جوانی، کار، شکلگیری شخصیت دینی، ورود به انقلاب و حضور در جبهه میرسد و سرانجام با شهادت پایان مییابد.
- تقابلهای ساختاری: یکی از مهمترین ویژگیهای ساختاری کتاب، بهرهگیری از تقابلهای معنایی است؛ (خاک/کوشک)، (سادگی/قهرمانی) و (کارگری/فرماندهی). این تقابلها سبب میشوند شخصیت اصلی از یک انسان معمولی به الگویی ماندگار بدل شود.
- شخصیتپردازی: شخصیت عبدالحسین برونسی در این کتاب بهصورت غیرمستقیم و تدریجی، از طریق رفتارها، گفتوگوها و حضور در موقعیتهای مختلف معرفی شده است.
- زمان و مکان: زمان روایت، تاریخی و گذشتهمحور است و مکانها نیز از فضاهای ساده و کارگری به میدانهای جنگ و جبهه گسترش مییابند.
- زبان و لحن: زبان کتاب ساده، روان و صمیمی است و حس همدلی را در مخاطب برمیانگیزد. نثر آن پیچیدگی ادبی ندارد و بیشتر در خدمت انتقال تجربه و واقعیتهای زیسته است. نقلقول شخصیتها نیز برای باورپذیری و ایجادِ فضای صمیمی، به زبان محاوره نوشته شده است.
مقایسه همرده
از نظرِ موضوع و رویکرد، «خاکهای نرم کوشک» در کنارِ آثاری چون «سلام بر ابراهیم» و «حاج قاسمی که من میشناسم» قرار میگیرد؛ شباهت این آثار در تکیه بر تجربه زیسته شهید، شخصیتمحوری، روایتِ صمیمی، و نمایشِ اخلاق، شجاعت و منش انسانی از زبان نزدیکان و همراهان است.
کاربرد در ترویجِ خواندن و توسعه سواد رسانهای
«خاکهای نرم کوشک» فراتر از یک زندگینامه صرف، ظرفیتی آموزشی و فرهنگی دارد که آن را به ابزاری کارآمد برای ترویج مطالعه و تقویت سواد رسانهای بدل میکند. ساختار اپیزودیک و روایتهای کوتاه کتاب، آن را برای مخاطبان گوناگون - از نوجوان تا بزرگسال - خواندنی و کمفشار میسازد، زیرا خواننده میتواند هر خاطره را بهصورت مستقل بخواند و در یک نشست کوتاه به پایان برساند. همین ویژگی، کتاب را گزینهای مناسب برای حلقههای مطالعاتی، نشستهای کتابخوان و برنامههای ترویج کتابخوانی در مدارس و کتابخانهها میکند.
از منظر سواد رسانهای، این اثر برای مخاطبان زیر کاربردهای مشخصی دارد:
- دانشآموزان و نوجوانان: آشنایی با الگوهای اخلاقی و انسانیِ ملموس، و تمرینِ تمایز میان روایتِ مستند و داستانپردازی؛ کتاب نشان میدهد که چگونه یک شخصیتِ واقعی، نه از طریقِ اغراق بلکه از خلالِ خاطراتِ صادقانه، معرفی میشود.
- معلمان و مربیانِ فرهنگی: بهرهگیری از روایتهای کوتاه بهعنوان موضوعِ گفتوگو و تحلیل در کلاس، و آموزشِ مفهومِ «منبعِ موثق» از طریقِ توجه به نامِ راوی و زاویه دیدِ هر خاطره.
- پژوهشگران و علاقهمندانِ تاریخِ شفاهی: مطالعه نمونهای از روشِ گردآوریِ خاطره از زبانِ شاهدانِ عینی، و درکِ تفاوتِ میان تجربه زیسته و گزارشِ رسمی؛ تعددِ راویان در این کتاب، فرصتی برای سنجشِ روایتهای گوناگون از یک شخصیت فراهم میکند.
- خواننده عام: پرورشِ نگاهِ نقادانه نسبت به اخبار و روایتهای مبالغهآمیز ـ همان نکتهای که رهبر انقلاب نیز بدان اشاره کردند: توانایی تشخیصِ روایتِ صادقانه از روایتِ اغراقآمیز ـ و تقویتِ مهارتِ تمیزِ واقعیت از افسانهپردازی.
بدینترتیب، کتاب در کنارِ کارکردِ اخلاقی و الگوسازی، خواننده را با شیوۀ ساختهشدنِ یک روایتِ مستند آشنا میکند و او را به پرسشگری درباره منبع، صحت و زاویه دیدِ روایتها ترغیب مینماید؛ مهارتی که در فضای پُرازدحامِ رسانهایِ امروز اهمیتی دوچندان دارد.
جمعبندی
کتاب «خاکهای نرم کوشک» تصویری صمیمی، ملموس و انسانی از یکی از شخصیتهای تأثیرگذارِ تاریخِ معاصرِ ایران ارائه میدهد. روایتهای کوتاه و اپیزودیکِ کتاب، هر یک تلاشی است برای نشان دادنِ گوشهای از زندگیِ سراسر شگفتیِ شهید برونسی؛ زندگیای که رمزِ رستگاری و موردِ عنایت و لطفِ اهلبیتِ عصمت و طهارت بودن را در خود دارد و خواننده را به تجربهای نزدیک از شناختِ منش و اخلاقِ او دعوت میکند. این اثر همچنین کوششی است برای بیانِ این موضوع که تا پیروانِ حقیقیِ ولایتِ اهلبیت (علیهمالسلام) در اقصینقاطِ گیتی باشند ـ که هستند ـ اندیشه نابود کردنِ دین و معنویت، فکری مردود و محکوم به شکست و زوال است. این کتاب برای علاقهمندان به خاطراتِ واقعی، زندگینامۀ شخصیتهای تأثیرگذار و الگوهای اخلاقیِ معاصر، اثری خواندنی و الهامبخش است.
توضیح: نقلقولِ رهبر انقلاب را در این نشانی بجویید: