به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، در راستای معرفی کتابهایی که رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای آنها را پیشنهاد داده و معرفی کرده بودند، در پرونده ویژه «به پیشنهاد آقا» این آثار معرفی خواهند شد که مروری بر «تنتن و سندباد» نوشته محمد میرکیانی، یازدهمین گام در این پرونده است.
شناسنامه کتاب
نام اثر: تنتن و سندباد
نویسنده: محمد میرکیانی
ناشر: انتشارات قدیانی
موضوع: تقابل فرهنگی، صیانت از هویت ملی، استعمار فرانو و رویارویی تمدنها
ژانر: فانتزی حماسی، ادبیات تمثیلی، داستان متقاطع
زمان تقریبی مطالعه: ۵ ساعت
مقدمه و بافتارِ تألیف؛ از دفاع نظامی تا پدافند فرهنگی
کتاب «تنتن و سندباد» که در اوایل دهه هفتاد شمسی به نگارش درآمده است، یکی از نخستین و مهمترین تجربههای ادبیات داستانی ایران در خلق یک اثر «بینامتنی» (Intertextual) با رویکرد تقابلهای فرهنگی است. پس از پایان جنگ تحمیلی و ورود جامعه ایران به دهه هفتاد، جبهه نبرد از مرزهای جغرافیایی به مرزهای شناختی و رسانهای تغییر مکان داد. این اثر دقیقاً در دورانی متولد شد که گفتمانِ «تهاجم فرهنگی» در فضای فکری و سیاستگذاریِ فرهنگی ایران بهعنوان یک مسئله استراتژیک مطرح بود.
یادداشت (تقریظ) آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای بر این کتاب که در ششم آبانماه هزار و سیصد و هفتاد و سه نگاشته و سالها بعد منتشر شد، نشاندهنده اهمیت راهبردیِ این دست آثار در بازنماییِ تقابل هویتیِ شرق و غرب برای نسل نوجوان است. میرکیانی در این اثر جسورانه تلاش کرده است تا نزاعِ پنهانِ رسانهای و سلطۀ فرهنگیِ غرب را از سطح مقالات خشک نظری و سخنرانیهای رسمی، به جهانِ ملموس، پرکشش و نمادینِ قصهها منتقل کند و به نوجوانِ ایرانی ابزاری برای دفاع شناختی بدهد:
«بسماللهالرّحمنالرّحیم
ـ من هم همین قصّه را همیشه تعریف میکردم! حیف که خیلیها آن را باور نداشتند. حالا خوب شد، شاهد از غیب رسید! راوی این حکایت که خود همه چیز را به چشم خود دیده، حکایت تن تن و سندباد را چاپ کرده است. حالا دیگر کار من آسان شد! همین بس است که نسخۀ این کتاب را به همۀ بچهها بدهم ...»
خلاصه محتوایی؛ نبرد در جهان قصهها و نمادها
پیرنگ اصلی داستان بر یک ایده خلاقانه و بیسابقه در ادبیات آن دوران استوار است: قهرمانان داستانهای غربی به رهبری تنتن (و با حضور شخصیتهایی چون کاپیتان هادوک، میلو، تارزان و سوپرمن) متوجه میشوند که در سرزمینهای شرقی، داستانهای بومیِ خودشان رواج دارد و کودکان خاورمیانه هنوز با قهرمانان خود زندگی میکنند. آنها برای تسخیر ذهن کودکان شرقی، محو کردنِ افسانههای کهن و یکدستسازیِ فرهنگیِ جهان، با تجهیزات مدرن و رسانهای به جهانِ قصههای مشرقزمین حمله میکنند.
در نقطه مقابل، قهرمانان شرقی شامل سندباد، علیبابا، علاءالدین و پهلوانان اسطورهای شاهنامه (نظیر رستم)، که نمادِ خرد، سنت، جوانمردی و هویتِ بومی هستند، به دفاع از سرزمینِ قصههای خود برمیخیزند. غربیها با سلاحهای پیشرفته، فریبکاری و تکنولوژی وارد میدان میشوند، اما شرقیها با تکیه بر اتحاد، حکمتِ کهن و شناختِ عمیق از ریشههای خود، در برابر این هجومِ همهجانبه مقاومت میکنند و در نهایت متجاوزان را به عقب میرانند.
تحلیل ساختاری و فرمی
بینامتنیتِ جسورانه و مهندسی تقاطع (Crossover): میرکیانی با درهمشکستنِ مرزهای جهانهای داستانیِ مختلف، یک «جهانِ مشترک داستانی» (Shared Universe) خلق کرده است. گرد هم آوردنِ سوپرمن (نماد قدرتِ بلامنازع و ماشینِ جنگیِ آمریکایی)، تارزان (نماد تسلطِ غریزی انسانِ غربی بر طبیعت و استعمار آفریقا) و تنتن (نمادِ انسانِ جستوجوگر، مداخلهگر و خبرنگارِ اروپایی) در برابر سندباد (نماد ماجراجوییِ مبتنی بر ارتباط، تجارت و کشف در مشرقزمین)، یک مهندسیِ داستانیِ هوشمندانه است.
نمادپردازی و تمثیلِ رسانهای: کتاب بهشدت تمثیلی است. ابزارهای مدرنِ شخصیتهای غربی صرفا سلاح فیزیکی نیستند، بلکه نمادِ رسانهها، سینما و ابزارهای کنترلِ ذهناند. در مقابل، اتکای شخصیتهای شرقی به نیروی ایمان، خرد و چراغ جادو، بازتابی از تقابلِ ماشینیسم و معنویت در نگاهِ انسانِ شرقی است.
زبان، لحن و ریتم: نثر کتاب روان، پرتحرک و تصویری است. نویسنده با درک درست از روانشناسیِ مخاطبِ نوجوان که نیازمند هیجان و تعلیق است، از توصیفاتِ مطول و خستهکننده پرهیز کرده و ریتمِ تندِ یک داستانِ اکشن (Action-oriented) را حفظ میکند. فضاسازیها نیز تقابل معناداری دارند؛ از دریاهای طوفانی و بازارهای سنتی شرق تا تجهیزات سرد و فلزی مهاجمان.
مقایسه همرده و جایگاه در ادبیات فانتزی
از حیث درهمآمیزیِ شخصیتهای داستانیِ مختلف، این اثر را میتوان با کمیکبوکهایی نظیر «انجمن نجیبزادگان عجیب» (The League of Extraordinary Gentlemen) اثر آلن مور مقایسه کرد؛ با این تفاوت که در اثر آلن مور، شخصیتهای ادبیات ویکتوریایی در یک ائتلاف برای نجات بریتانیا گرد هم میآیند، اما در «تنتن و سندباد»، هدفِ غاییِ این تقاطعِ داستانی، نمایشِ یک «جنگ تمدنی» (Clash of Civilizations) در مقیاس ادبیات نوجوان است. در فضای ادبیات داخلی نیز این اثر مسیر را برای بازآفرینیِ افسانههای کهن در قالبِ فانتزیهای بومی (مانند سهگانه «پارسیان و من» اثر آرمان آرین در دهههای بعد) هموار کرد و نشان داد که اسطورههای ایرانی قابلیت بازتولید در فرمتهای نوین را دارند.
کاربرد در ترویج خواندن و توسعه سواد رسانهای
برای مروجین خواندن، معلمان و پژوهشگران، این کتاب یک نمونه مطالعاتیِ عالی برای بررسیِ «ادبیاتِ مقاومتِ فرهنگی» و توسعه «سواد رسانهای» است. خوانشِ تحلیلیِ این کتاب در حلقههای مطالعاتیِ نوجوانان میتواند بستری بسیار مناسب برای گفتوگو درباره مفاهیم مهمی چون «استعمار نوین»، «قدرتِ نرم رسانه و هالیوود»، «اهمیت حفظ حافظه تاریخی» و «نقش قهرمانانِ خیالی در شکلدهی به ناخودآگاهِ جمعیِ یک ملت» فراهم آورد.
جمعبندی
«تنتن و سندباد» فراتر از یک داستان ماجراجویانه ساده، یک «بیانیه فرهنگیِ داستانپردازیشده» است که با گذشت بیش از سه دهه از نگارش آن، همچنان موضوعیتِ خود را حفظ کرده است. امروز که نبرد رسانهای و تسلط پلتفرمهای جهانی بر ذهن کودکان بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است، ارزشِ تاریخی و استراتژیک این اثر در شکستنِ هژمونیِ داستانهای ترجمهای و تلاش برای احیای اعتمادبهنفسِ فرهنگی نمایانتر میشود. این کتاب، دعوتی است از نوجوانِ ایرانی برای بازگشت به ریشهها و ایستادگی در برابر یکسانسازیِ فرهنگیِ جهان.
توضیح: نقلقول رهبر شهیدمان را در این نشانی بجویید: