به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، نشست علمی «سواد اطلاعاتی و سواد رسانهای؛ نقش کتابداران در مدیریت بحران اخبار جعلی» با مشارکت نهاد کتابخانههای عمومی کشور و انجمن علمی ارتقای کتابخانههای عمومی ایران، چهارشنبه ۱۶ اردیبهشت در بستر اسکای روم، برگزار شد.
در ابتدای این نشست، ابوالفضل اسدنیا؛ عضو هیئت علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان و انجمن علمی ارتقای کتابخانههای عمومی ایران، در سخنانی به بیان موضوع نشست و تاکید بر مسئله ترویج اخبار جعلی و لزوم استفاده از ظرفیت کتابخانههای عمومی کشور در آموزش سواد رسانهای و اطلاعاتی پرداخت.
سپس، مژده سلاجقه؛ عضو هیئت علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان با بیان اینکه سواد رسانهای و اطلاعاتی را باید از کودکی و سنین پیش دبستانی آموزش دهیم، دو مهارت مهم در بحث خبر و سواد رسانهای را تفکر انتقادی و قدرت نه گفتن دانست و گفت: باید یاد بگیریم قبل از اینکه چیزی را بخواهیم بشنویم و بپذیریم، آن را حتما بررسی کنیم و همیشه پنج سوال اصلی «چ دار» را از خود بپرسیم. هر آموزشی همیشه باید با پرسش همراه باشد تا ذهن را نقاد بار بیاورد و آموزش سواد رسانهای و اطلاعاتی، نیاز به یک ذهن خلاق، پویا، پرسشگر و منتقد دارد. آموزش سواد رسانهای، سطح سواد را گسترش میدهد و میگوید چه بنویسیم و چگونه بنویسیم. این آموزش محدود نیست و باید از پیشدبستانی با همان زبان کودکانه، آن را به بچهها یاد بدهیم.
وی افزود: آموزش سواد رسانهای بخشی از فرهنگ ماست و اگر میخواهیم اصالت ایرانیمان را حفظ کنیم، یادگیری رسانهای، ایرانی بودن متمدن بودن ما را تقویت میکند. مردم از مهارتهای رفتاری و عقاید خود در آموزش سواد رسانهای استفاده میکنند. حتما باید بدانیم تولیدکننده و منتشرکننده مطلب کجاست و کیست، چرا این پیام را ایجاد کرده، هزینه آن را چه کسی داده و پشتوانه مالیاش کیست، چه تاثیری در افراد دارد و چه کسی از آن استفاده میکند و همچنین، واکنش ما در مقابل این پیام چیست چراکه هرکس به اندازه فکرش پیام را دریافت میکند. به همه اخبار و رسانهها نگاه انتقادی داشته باشیم. سرعت و تغییر، دو ویژگی اساسی دوران ماست و در همه شئونات زندگی ما وجود دارد و برای تداوم مثبت آن، داشتن سواد رسانهای بسیار مهم است. باید به افراد بگوییم و آموزش دهیم که چگونه از اطلاعات درست استفاده کنند و در زندگیشان از آن بهره ببرند. دو اصل طلایی در سواد رسانهای وجود دارد که شامل محدود به میزان مورد نیاز و مشروط به سالم بودن اخبار است. سواد خبری جزء مهمی از سواد رسانهای است مثل تفکیک خبر از شایعه و در کل، مقابله با اطلاعات غلط قدرت تصمیمگیری آگاهانه به انسان میدهد. در این هجوم اطلاعات جعلی و نادرست، فردی که سواد رسانهای ندارد آسیب میبیند. اما الان پخش اطلاعات سریعتر شده و با الگوریتمهایی که جمعی هستند، تفکیک خبر جعلی از غیرجعلی سختتر شده است.
عضو هیأت علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان با اشاره به اینکه هنگام درنظر گرفتن دامنه اخبار جعلی ضروری است به خاطر داشته باشیم که عملکرد آن تنها به شبکههای اجتماعی محدود نمیشود و برعکس به اطلاعات نادرست یا جعلی اشاره دارد که در یک روزنامه، خبرنامه یا نشریه ادواری منتشر میشود، ادامه داد: میتوان نتیجه گرفت که انتشار اطلاعات نادرست اشکال گوناگونی به خود میگیرد و از ابزارهای مختلف برای اشاره استفاده میکند. قبل از اینکه اخبار را باور کنیم، حتماً باید آنها را تحلیل کنیم. اخبار جعلی تصمیمگیریهای حیاتی را تحت تاثیر قرار میدهند و اعتماد عمومی را کاهش میدهند. تنوع صداها و رسانهها و آزادی بیان در شبکههای اجتماعی، موجب سردرگمی و رشد اخبار جعلی میشود و بحران حقیقت پیش میآورد. یکی از وظایف کتابداران، انتشار اخبار رسمی و کمک به کاربران برای درک و تحلیل اخبار است پس به خاطر تنوع رسانهها نقش ما پررنگتر است که باید به شکل سنتی رفتار شود. کتابخانههای عمومی باید با تواناییهایی که دارند و با ارزیابی اجتماعی، اطلاعات خوب را ارائه دهند. کتابداران میتوانند نقش مربیان اطلاعاتی را ایفا کنند و برای اینکه بدانند که باید به کدام اطلاعات اعتماد کرد، به توانمندسازی کاربران خود کمک کنند. بین آزادی فکر و اطلاعات نادرست در کتابخانه باید تفاوت قائل شویم و مفهوم حقیقی آزادی بیان را با تفکر انتقادی با هم آموزش دهیم.
سلاجقه در پایان، با تاکید بر اینکه کتابخانههای عمومی به عنوان مدافعان در برابر اخبار جعلی میتوانند بسیار موثر باشند، یادآور شد: ما در کتابخانه عمومی به عنوان مدافعانی در برابر اخبار جعلی در جامعه وظیفه داریم؛ کتابداران مدرسه باید شرکایی در مبارزه با اخبار جعلی باشند؛ آموزش سواد اطلاعاتی و سواد رسانهای، نقش مهم کتابخانهها در مدارس است و پرورش دانشجویان به عنوان شهروندان تحصیل کرده، نقش کتابخانههای دانشگاهی است. پیشنهاد داده میشود که مسئله را در سطوح فردی، اجتماعی و فناوری باید حل کرد که این رویکرد، بر چهار گام تمرکز دارد: توانمندسازی افراد با سواد اطلاعاتی، سواد رسانهای، هوش مصنوعی و سواد خبری با عنوان خط مقدم دفاع؛ استفاده از راه حلهای فناوری مثل هوش مصنوعی و پلتفرمهای بررسی واقعیت و مشارکتی برای شناسایی و تایید؛ رویکردهای سیستمی از طریق ترویج شیوههای مسئولانه در رسانههای اجتماعی و رفع مشکلات الگوریتمهای اجتماعی و در نهایت؛ پرورش فرهنگ تفکر انتقادی با تشویق افراد به جستجوی دیدگاههای متعدد درباره یک موضوع.
