به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، به مناسبت فرا رسیدن چهل و هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، در این گزارش، مروری بر کتاب «لحظههای انقلاب»، به قلم محمود گلابدرهای خواهیم داشت.
مرورنویس: صمد رهبریار؛ مسئول کتابخانه عمومی سیار قاصدک رشت
مشخصات کتاب
• عنوان: آخرین فرصت: لحظههای انقلاب
• نویسنده: محمود گلابدرهای
• ناشر: عصر داستان (وابسته به بنیاد ادبیات داستانی ایرانیان)
• سال انتشار: ۱۳۹۲
• موضوع: بازنمایی روزهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی ایران (۱۳۵۷) با تمرکز بر تجربه زیسته مردم، فضاهای خیابانی و لحظههای سرنوشتساز انقلاب
• ژانر: خاطرهنگاری، تاریخ شفاهی
• زمان تقریبی مطالعه: ۱۵ ساعت
خلاصه محتوا
کتاب «لحظههای انقلاب» نوشته محمود گلابدرهای، یکی از روایتهای شخصی و مستند از روزهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی ایران است؛ روایتی زنده و میدانی از فضای پرالتهاب سال ۱۳۵۷. نویسنده با تکیه بر تجربه زیسته خود، وقایعی چون تظاهرات مردمی، اعتصابات، درگیریها با نیروهای رژیم پهلوی، فروپاشی ساختار قدرت و در نهایت بازگشت امام خمینی (ره) را ثبت کرده است.
گلابدرهای بهعنوان شاهد و حاضر در متن رویدادها، روایت خود را در قالب خاطره نگاری گزارشگونه سامان داده و کوشیده است فضای خیابان، هیجان جمعی، ترس، امید، ایمان و شور انقلابی را همانگونه که تجربه کرده، به خواننده منتقل کند. کتاب بیش از آنکه در پی تحلیل سیاسی باشد، بر ثبت لحظهها تمرکز دارد؛ روایت روزبهروز و گاه ساعت به ساعت وقایع، از نگاه یک فرد حاضر در صحنه. همین ویژگی، اثر را به سندی زنده از تاریخ شفاهی انقلاب تبدیل کرده است.
تحلیل ساختاری و روایی
الف. ساختار کلی اثر
کتاب از ساختاری خطی و زمانمند پیروی میکند. حوادث به ترتیب وقوع تاریخی روایت می شوند و نویسنده از روایتهای موازی یا بازگشتهای زمانی پرهیز کرده است. این ساختار، متن را به گزارشی مستند و لحظه به لحظه از روند انقلاب بدل میکند؛ از آغاز اعتراضها تا گسترش اعتصابها، تشدید سرکوب، فروپاشی اقتدار حکومت و نهایتا پیروزی انقلاب. ساختار اثر بیش از آنکه ادبی باشد، تاریخی و رویدادمحور است.
ب. زاویه دید و راوی
راوی اول شخص مفرد است و نویسنده خود در متن حضور دارد. این زاویه دید، ایجاد حس حضور مستقیم برای خواننده را به همراه دارد. در عینحال، روایت محدود به تجربه شخصی راوی است و ادعای جامعنگری تاریخی ندارد.
پ. شیوه روایت
شیوه روایت ترکیبی است از خاطرهنگاری شخصی، گزارش میدانی و ثبت جزئیات عینی. نویسنده کمتر به تحلیل سیاسی یا فلسفی می پردازد و تمرکز اصلی او بر ثبت «چه اتفاقی افتاد» است، نه «چرا اتفاق افتاد» این رویکرد، کتاب را به تاریخ شفاهی اجتماعی نزدیک میکند.
ت. ریتم و زمان روایی
ریتم روایت تند، پیوسته و پرتحرک است. جملهها کوتاه و گزارشگونهاند و اغلب با توصیف حرکت جمعیت، صداها و فضای خیابان همراه میشوند. زمان روایت تقریب همزمان با زمان وقوع حوادث پیش میرود و فاصله تأملی اندکی میان تجربه و روایت وجود دارد.
ث. شخصیتپردازی
در کتاب، شخصیتپردازی به معنای کلاسیک وجود ندارد. شخصیتها عمدتا بهصورت تیپهای اجتماعی (مردم عادی، نیروهای نظامی، روحانیون و تظاهرکنندگان) ظاهر میشوند. قهرمان اصلی روایت، «مردم» بهعنوان یک کنشگر جمعی است.
ج. زبان و سبک
زبان کتاب ساده، صریح و عاری از صنایع ادبی پیچیده است. سبک نوشتار به گزارش روزنامهنگارانه نزدیک است و همین امر، انتقال بیواسطه تجربه را ممکن ساخته است.
چ. منطق روایی
منطق پیشبرنده روایت، تصاعد تنش است؛ حرکت از اعتراضهای محدود به انفجار جمعی. این ساختار تنشی، کتاب را با وجود ماهیت مستند، از نظر روایی، جذاب و دراماتیک کرده است.
ح. کارکرد روایی اثر
اثر سه کارکرد همزمان دارد:
۱- ثبت خاطره شخصی
۲- مستندسازی تاریخ انقلاب
۳- بازنمایی تجربه جمعی
این همپوشانی، ارزش ادبی، تاریخی و اجتماعی کتاب را توأمان افزایش داده است.
مخاطب هدف
کتاب «لحظههای انقلاب» با هدف ثبت و انتقال تجربه زیسته انقلاب اسلامی نوشته شده است؛ ازاینرو مخاطبان اصلی آن نسلهایی هستند که خود شاهد وقایع سال ۱۳۵۷ نبودهاند. نثر ساده، روایت شاهدمحور و پرهیز از تحلیلهای پیچیده، باعث شده اثر علاوه بر پژوهشگران تاریخ شفاهی و مطالعات فرهنگی، برای دانشآموزان، دانشجویان و عموم علاقهمندان تاریخ معاصر ایران نیز قابل استفاده باشد.
جمعبندی و ارزیابی نهایی
کتاب «لحظههای انقلاب» نوشته محمود گلابدرهای را میتوان از نمونههای شاخص خاطرهنگاری شاهدمحور، در ادبیات انقلاب اسلامی دانست. ارزش اصلی اثر، در ثبت بیواسطه و زنده وقایع روزهای منتهی به پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ است. نویسنده نه در جایگاه تاریخنگار رسمی، بلکه بهعنوان فردی حاضر در میدان، فضای خیابان، هیجان جمعی، اضطراب، درگیریها و امید مردم را لحظه به لحظه روایت میکند.
روایت خطی، زبان ساده و پرهیز از تحلیلهای پیچیده، کتاب را برای طیف گستردهای از مخاطبان، بهویژه نسل پس از انقلاب، قابلفهم و اثرگذار ساخته است. هرچند محدود بودن زاویه دید و فقدان تحلیل عمیق تاریخی، مانع از تبدیل اثر به تاریخ جامع انقلاب میشود، اما این کاستی در نسبت با هدف اصلی کتاب - ثبت «لحظه زیسته» انقلاب - قابل توجیه است. در مجموع، «لحظههای انقلاب» بیش از آنکه تفسیر انقلاب باشد، بازتاب حس و تجربه مردمی است که آن را رقم زدند و از همینرو، جایگاهی مهم در حافظه فرهنگی و تاریخی معاصر ایران دارد.
ارسال نظر