به گزارش اداره‌کل روابط عمومی و اموربین‌الملل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مسئله منجی عالم بشریت و آخرین پیشوای خدا بر زمین، موضوعی است که تمام انبیاء الهی و سپس رسول گرامی اسلام(ص) تا یازدهمین امام معصوم(ع) به آن ایمان داشته و به صراحت از آن یاد کرده‌اند. اما برخی حوادث در طول تاریخ تشیع، همچون امامت امام عصر(عج)، غیبت صغری و غیبت کبرای حضرت، انتخاب نواب اربعه و ... در میان پیروان سست بنیان تشیع علوی، شک و شبهه‌ای انداخته که با ظهور مهدیان و نایبان دروغین امام، تثبیت می‌شد. بر همین اساس و با حضور همیشگی فرق و مذاهب معاند و مخالف مکتب شیعه، جمعی از صحابه ائمه(ع) و عالمان جلیل شیعه، بنا بر وظیفه علمی و تبلیغی خود، به تألیف کتاب‌های بسیاری با هدف اثبات موضوع غیبت و وجود امام دوازدهم(ع) همت گماشتند که بسیاری از آن‌ها اکنون نیز چراغ راهنمای طریق پرنور مهدویت است.

به همین مناسبت با مجید معارف؛ نویسنده و پژوهشگر تاریخ حدیث شیعه، استاد پیشکسوت و رئیس پیشین دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، درباره کتاب‌های تألیفی و حدیثی مهم شیعه با موضوع مهدویت که جوامع اسلامی را از قرن دوم تا پنجم هجری قمری تحت‌تأثیر قرار دادند و امواج آن تا امروز سیده است، به گفت‌وگو نشستیم.

وی یکی از اختلافات مهم دو طایفه شیعه و سنی را اختلاف در بحث امامت و جانشینی پیامبر(ص) دانست و گفت: این اختلاف موجب شده که اهل‌سنت متمایل به امر خلافت با انتخاب مردم باشند و در مقابل، شیعه بنا بر استدلالات و آیات و روایات منقول از پیامبر(ص)، قائل به جانشینی امام معصوم و استمرار امامت بعد از پیامبر(ص) باشد. پیامبراکرم(ص) در عالم دو سِمَت دارد؛ سمت رسالتی که به‌عنوان پیغامبر، واسطه بین خدا و مردم بوده است و سمت امامتی که به‌عنوان پیشوای سیاسی و اجتماعی، جامعه مسلمین را اداره می‌کرده است. خاتمیت در حوزه رسالت بوده است، اما هیچ خاتمیتی در حوزه امامت رخ نداده است و این مقام به امام علی(ع) تا امام عصر(عج) به فرزندان حضرت تفویض شده است. بزرگان دین به این نتیجه رسیدند که نظام امامت باید برای مردم تبیین شود و برای همین دانشمندان شیعه در موضوع امامت، کتاب‌های متعددی می‌نویسند تا در هر عصر و هر زمان، مردم از آن مسائل مطلع باشند.

این استاد پیشکسوت دانشگاه تهران، ادامه داد: در کارنامه امامان معصوم(ع) بخشی از آموزه‌های آنان، صدور امامت در روایت است؛ مثلا در نهج‌البلاغه و روایاتی از امام صادق(ع) و امام رضا(ع) این مسئله بسیار جامعه و کامل نقد شده است. اصحاب ائمه(ع) هم کم و بیش، صاحب کتاب‌هایی بودند که با منظور امامت نوشته شده است؛ مثلا در زمان امام صادق(ع)، زراره بن اعین یا هشام بن حکم با مخالفان شیعه تماس می‌گرفتند و با آنان به منازعه و بحث می‌پرداختند و استدلالات خودشان را به رشته تحریر درمی‌آوردند یا در کتاب «مسند الامام رضا(ع)» که به وسیله آیت‌الله عطاردی جمع‌آوری شده، حدود دو هزار روایت ‫از امام رضا(ع) وجود دارد که ۵۰۰ حدیث آن، فقط درباره امامت و احتجاجات امام ‫با مخالفان امامت و تشیع آورده شده است. اما در دوره غیبت صغری، تعداد کسانی که در زمینه امامت به تحقیق پرداخته‌اند و آثاری ارائه کردند، فوق شمارش است که در کتاب الفهرست شیخ طوسی، رجال نجاشی و الذریعه طهرانی، یا یک سری از این کتاب‌ها معرفی شده‌اند.

معارف با اشاره به اینکه در غیبت صغری که روابط مردم با امام(ع) توسط نایبان حضرت بوده است، برخی کتاب‌هایی نگاشته‌اند، ابراهیم بن محمد بن سعید ثقفی را مثال زد و افزود: وی از کوفه به قم سفر می‌کند و به محض اینکه متوجه عدم اعتقاد مردم اصفهان به امامت می‌شود، کتابی را برای رفع شبهات آنان می‌نویسد. در قرن چهارم، متکلمان نیرومندی در حوزه امامت و غیبت کتاب نوشتند، مثل شیخ مفید با «الارشاد» و سید مرتضی با «الشافی فی الامامه» که همه از اصحاب خاص بودند. یک بخشی از تالیف دانشمندان، تالیف کتاب‌های مختص مسئله غیبت امام زمان(عج) است، یعنی از یک دوره‌ای، کتاب‌نویسی خاص در حوزه امامت به کتاب‌نویسی عام در حوزه غیبت متمایل می‌شود. امام عصر(عج) هفتاد سال غیبت صغری داشتند و بعد از درگذشت علی بن محمد سَمُری، آخرین نایب حضرت، به غیبت کبری رفتند؛ همزمان شیعیان به یک حیرتی دچار شدند که مدعی بودند، ناشی از بسته‌شدن باب امامت برای آن‌ها و ایجاد شک و شبهه در اعتقاداتشان شده است. بنابراین این مسائل شیعیان، موجب شد که دانشمندان کتاب‌هایی با این موضوعات تألیف کنند. در کتاب «الذریعه الی تصانیف الشیعه» نوشته مرحوم شیخ آقابزرگ تهرانی، حدود چهل کتاب و رساله از متقدمان شیعه نام برده شده که در فاصله قرن سوم تا قرن پنجم هجری با عنوان عمومی «السفینه» در خصوص حیات معصومین و غیبت امام زمان(عج)، نگارش شدند.

وی در ادامه گفت: اکثر کتاب‌هایی که درباره غیبت امام عصر(عج) نوشته شده است، محتوای روایی دارند و شامل سخنان ائمه(ع) می‌شود. در اینباره و در همان زمان هم، عده‌ای همین‌ روایات را جمع‌آوری می‌کردند، بنابراین کتاب‌ها بسیار قدیمی هستند. قدیمی‌ترین اثر در این زمینه، کتاب «الغیبه» اثر ابراهیم بن صالح انماطی است که از اصحاب امام باقر(ع) بوده است. از دیگر اصحاب ائمه که در تالیف چنین آثاری کوشش کرده‌اند، می‌توان به علی بن مهزیار اهوازی، عبدالله بن جعفر حمیری و فضل بن شاذان نیشابوری اشاره کرد که چیزی از آن‌ها به‌صورت فیزیکی باقی نمانده، ولی اهمیت تاریخی دارند. مهمترین افرادی که در قرون چهار و پنج هجری آثار گرانبهایی را از درباره غیبت امام زمان(ع) به‌جا گذاشته‌اند، عبارتند از: شیخ کلینی با کتاب «الحجه اصول کافی» و کتاب «رسائل الائمه»، ابوجعفر شلمقانی با کتاب «الغیبه»، محمد بن ابراهیم بن جعفر نعمانی با کتاب «ملأ العیبه فی طول الغیبه»، ابومحمد طبری معروف به مرعش با کتاب «الغیبة للحجه»، شیخ صدوق با کتاب «کمال‌الدین و تمام‌النعمه»، ابوعبدالله صفوانی با کتاب «الغیبة وکشف الحیره»، ابوالحسن ازرونی با کتاب «الغیبة و کشف الحیره»، شیخ مفید با شش کتاب «المسائل العشره فی الغیبه»؛ «مختصر فی الغیبه»؛ «جوابات الفارقیّین فی الغیبه»؛ «النقض علی الطلحی فی الغیبه»؛ «الجوابات فی خروج المهدی(ع)» و «فی الغیبه»، سید مرتضی با کتاب «رسالة فی غیبة الحجة» و شیخ طوسی صاحب «الغیبة» که هر کدام حائز اهمیت ویژه‌ای هستند.

این پژوهشگر تاریخ حدیث شیعه، با اشاره به چهار کتاب موثرتر و مهمتر از دیگر آثار، بیان کرد: نخست؛ کتاب الکافی تالیف شیخ کلینی که شامل سه بخش اصول، فروع و روضه است. در بخش اصول، بخش «کتاب الحجه» قرار دارد که امام‌شناسی است و ده باب شامل ۱۳۰ روایت پیرامون امام عصر(عج) اختصاص یافته است. ۳۱ حدیث درباره تولد امام(ع) و باب‌های دیگر درباره زندگی ایشان و معرفی کسانی که خدمت حضرت رسیدند و همچنین، مسائل مربوط به امتحان شیعه در دوران غیبت است. کتاب دوم وی با نام «رسائل الائمه» هم از آثار مفقوده است. دوم؛ محمد بن ابراهیم بن جعفر نعمانی، با کتاب «ملاء العیبه فی طول الغیبه» است که در مقدمه‌ آن، انگیزه خود و شرایط اجتماعی عصر خودش را شرح داده است. پراکندگی راویان روایات مهدوی از تمام جوامع اسلامی و شیعه از قرون دو تا چهارم هجری، مشخص است و این پراکندگی هرچقدر بیشتر باشد، نشان میدهد که این روایات از اصالت بهتری برخوردار هستند. این کتاب از ۲۶ ‫باب و ۴۷۸ حدیث تشکیل شده که ۹ باب آن درباره اصل امامت و ضرورت آن است و از باب دهم، وارد مباحث اختصاصی غیبت امام زمان(عج) می‌شود.

معارف در معرفی دو اثر دیگر نیز گفت: سومین اثر؛ «کمال‌الدین و تمام النعمه فی اثبات الغیبه» نوشته شیخ صدوق است که نام کتاب از آیه سوم سوره مائده گرفته شده است. این کتاب اساسا برای حیرت‌زدایی از جامعه نوشته شده است و مقدمه مفصل و مهمی دارد که ۲۵۳ صفحه از جلد اول کتاب را مستقلا شامل می‌شود. امام زمان(عج) در رویای صادقه‌ای به خواب شیخ صدوق آمدند و او را به نگاشتن کتابی درباره غیبت پیامبران امر کردند که مردم آن را با غیبت من مقایسه کنند تا تصدیق شود. کتاب با غیبت حضرت ادریس(ع) شروع شده است و از بهترین کتاب‌های استدلالی و روایی شیعه است. اما کتاب چهارم؛ «الغیبه» اثر شیخ طوسی است که کتاب‌های متعددی در حیطه امامت دارد و در قرن پنجم که او می‌زیسته، سفرا و نایبان دروغین وجود داشتند و شیخ طوسی هم همین نکته انحرافی را با تالیف این متذکر می‌شود. او به سبک شیخ صدوق، مباحث ابتدایی کتاب را با اعتقادات برخی فرق انحرافی آغاز کرده و به اثبات غیبت امام زمان(ع) می‌پردازد. همچنین، نصوصی را از امامان معصوم(ع) درباره امام زمان(عج) می‌آورد که از کسانی که توفیق دیدار حضرت داشتند و توقییات حضرت، سخن می‌گوید. در دو باب کتاب، معرفی سفرای موفق و مورد ستایش حضرت و سپس، بابی درباره سفرای غیرموفق و دروغین ایشان وجود دارد و بعد از آن، روایت عدم تعیین وقت برای ظهور و درباره‌ استقرار دولت ایشان و اخلاقیات و سیره حضرت را اشاره می‌کند.