به گزارش روابط عمومی اداره کل کتابخانه‌های عمومی استان خوزستان؛ نغمه میلانی‌فر، سرپرست اداره کتابخانه‌های عمومی شهرستان حمیدیه و دانشجو دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران، طی یادداشتی به تشریح مسئله کاربردی  «چت‌بات هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی» پرداخته است. این یادداشت به شرح ذیل است:

با توجه به رویکرد نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور به طراحی خدمات فناورانه، تاکید بر مفاهیمی چون "خدمات نوآورانه برای توانمندسازی کاربران"، "کتابخانه برای همه" و "انقلاب هوشمند در کتابخانه‌های عمومی" در بیانات دبیرکل نهاد، و نیز اقداماتی مانند رونمایی از سامانه‌های هوشمند "همیار کتاب"، "سامانه اهدا" و "سامانه مکان‌محور"، تحولات نویدبخشی در راستای هوشمندسازی و ارتقای خدمات کتابخانه‌ای در حال وقوع است. این روند نشان‌دهنده حرکت کتابخانه‌های عمومی به سوی نسل چهارم و ارائه خدمات فناورانه است که یکی از آن‌ها می‌تواند راه‌اندازی چت‌بات هوش مصنوعی برای ارتقای خدمات مرجع و مشاوره اطلاعاتی باشد. در چشم‌انداز دیجیتال امروزی، کتابخانه‌ها نقش مهمی در دسترسی به دانش و اطلاعات دارند و با ارائه راهکارهای نوآورانه می‌توانند نیازهای جوامع خود را به نحو موثرتری برآورده سازند. همچنین قابل ذکر است در کنگره سالانه متخصصان علوم اطلاعات در سال ۱۴۰۳، موضوع "کاربرد هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی" به صورت ویژه مطرح شد و با همکاری معاونت پژوهش و برنامه ریزی نهاد کشور و دبیری اداره کل کتابخانه‌های استان خوزستان نشست‌های علمی متعددی با حضور متخصصان، کتابداران و مسئولان کتابخانه‌های عمومی در این راستا برگزار گردید و به موضوعات "نقش هوش مصنوعی در تحول شیوه فعالیت و ارائه خدمات در کتابخانه‌های عمومی" و "مزایای بالقوه و چالش‌های استفاده از هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی "، "کاربردهای هوش مصنوعی در ارائه خدمات کتابخانه‌های عمومی"، "شیوه پیاده‌سازی هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی" و "نسل آینده کتابخانه‌های عمومی با تأکید بر هوشمندسازی" مرتبط پرداختیم و در واقع با مفاهیم اولیه و لزوم و کاربرد هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی بحث و گفتگو شد و در این نشست‌های تخصصی، نقش هوش مصنوعی در تحول خدمات، مزایا و چالش‌های آن بررسی شد.

اما آیا به‌کارگیری چت‌بات هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی یک ضرورت است یا صرفاً یک اجبار بیرونی؟ برای پاسخ به این پرسش، در ابتدا به تجربه شخصی و حرفه ای خودم در این زمینه اشاره می کنم، آغاز دغدغه‌مندی و گرایش من به موضوع بازیابی موثر اطلاعات در جهت ارائه خدمات مشاوره اطلاعاتی در کتابخانه به زمانی که مسئولیت بخش مرجع و پژوهش را در سال ۱۳۹۶ درکتابخانه مرکزی استان خوزستان را بر عهده داشتم، برمی‌گردد. این حضور و مسئولیت انگیزه‌ای قوی برای حرکت به سوی تحول خدمات کتابخانه‌ای و طراحی خدمات فناورانه در حوزه ارائه خدمات مرجع مجازی ایجاد کرد. لذا در این مسیر، با طراحی و برنامه‌ریزی، نوع خدمات مرجع را از خدمات سنتی به سمت خدمات مرجع مجازی تغییر دادیم و توانستیم ارائه خدمات مرجع مجازی را در کتابخانه راه‌اندازی کنیم. که این تغییرات با استقبال مراجعان مواجه گردیده و رفته رفته به گونه‌ای پیش رفت که این نوع خدمات مخاطبین خاص خود را در کتابخانه پیدا کرد. این خدمات علاوه بر پژوهشگران، برای دانش‌آموزان و نوجوانان برای انجام کارهای تحقیقاتی آنان نیز بسیار موثر واقع شد. و در نهایت بدینوسیله نه تنها به بهبود کیفیت خدمات کمک کرد، بلکه مورد استقبال گسترده‌ای از سوی مراجعین قرار گرفت.

با راه‌اندازی خدمات مرجع مجازی و در کنار آن از طریق برگزاری کارگاه‌های آموزشی و مشاوره‌ها و آموزش‌های فردی و گروهی (به صورت حضوری و مجازی) توانستیم به مراجعین کمک کنیم تا به راحتی به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند و این اقدامات توانست به افزایش جذب مخاطبان و پژوهشگران به کتابخانه کمک کند. خوشبختانه نهاد کتابخانه‌های عمومی نیز از این حرکت استقبال کرده و در نهایت موجب راه اندازی و ایجاد خدمات مرجع مجازی در کتابخانه‌های عمومی کل کشور گردید که برای ما بسیار ارزشمند و مایه دلگرمی شد. در این راستا ایده استفاده از سامانه گفتگو (چت همزمان) برای ارائه خدمات مرجع مجازی به ذهن من متبادر گردید که با اشتراک و استفاده از سامانه‌های داخلی و اضافه کردن آن به وبلاگ کتابخانه توانستیم این بخش گفتگوی همزمان را نیز در کنار بقیه امکانات داشته باشیم. این امکان، ارتباط آنلاین و نقش دستیار کتابدار را تسهیل کرد و امکان گفتگو و ارسال فایل را جهت ارائه خدمات مشاوره اطلاعاتی فراهم ساخت. این تجربه و حلاوت بازخورد مثبت مراجعین در کتابخانه عمومی، مرا بر آن داشت تا در مقطع دکتری، گرایش بازیابی اطلاعات را برگزیده و به بررسی عمیق‌تر فناوری‌های نوین و جستجوی معنایی بپردازم. در حالی که نسل قبلی موتورهای جستجوی وب معنایی به جستجوی منابع مرتبط کمک می‌کرد، با ظهور هوش مصنوعی، چت‌بات‌ها به ابزاری قدرتمند. در حالی که نسل قبلی موتورهای جستجوی وب معنایی به جستجوی منابع مرتبط کمک می‌کرد، با ظهور هوش مصنوعی، چت‌بات‌ها به ابزاری قدرتمند برای ارتقای خدمات مرجع مجازی تبدیل شدند.

با استفاده از مزایای هوش مصنوعی در کتابخانه ها، کاربران می توانند دنیای دانش را با توصیه های هوشمندانه متناسب با نیازهای خود کشف کنند و به طور کلی، هوش مصنوعی می‌تواند تجربه کتابخانه را هم برای کاربران و هم برای متخصصان کتابخانه از طریق نوآوری و تصمیمات هوشمندانه افزایش دهد.

در ادامه به این سوال اول که مطرح کردیم می پردازیم : چت‌بات‌های هوش مصنوعی آیا ضرورت کاربرد در کتابخانه های عمومی را دارند یا صرفا ما مجبور و مضطر به استفاده از آنها هستیم؟ به کارگیری چت بات هوش مصنوعی در ارائه خدمات مرجع مجازی ضرورت است یا اجبار و فشار، به نظر میتواند هردو باشد این اجبار و اضطرار بیرونی و لزوم همگام‌سازی و به روزرسانی خدمات با عوامل و تغییرات بیرونی است که منجر به ایجاد ضرورت و به کارگیری در سازمان می شود.

با تغییرات نوین دنیای امروز و تاثیر آنها در تغییر سبک زندگی و تعاملات، کتابخانه های عمومی نیز مستثنی نیستند. استفاده از چت‌بات‌های هوش مصنوعی به عنوان ابزار پشتیبانی و راهنمایی مراجعان، می‌تواند به عنوان یک ضرورت در جهت ارتقاء کیفیت خدمات مطرح شود. این ابزارها قابلیت پاسخگویی سریع و ۲۴ ساعته به سوالات مراجعان، جستجوی منابع، و راهنمایی در استفاده از خدمات کتابخانه را فراهم می‌آورند. از طرفی به این فناوری ها نیز می توان به دید اجبار نگاه کرد، زیرا پیاده‌سازی آن‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری مالی، آموزش کارکنان، و تغییر در ساختار خدمات است که برخی کتابخانه‌ها ممکن است برای آن آمادگی نداشته باشند. همچنین نگرانی‌هایی در مورد حفظ حریم خصوصی و امنیت داده‌ها وجود دارد.

با توجه به روند جهانی و نیاز روزافزون کاربران به خدمات سریع و دقیق، چت‌بات‌های هوش مصنوعی به تدریج به یک ضرورت تبدیل می‌شوند و کتابخانه‌هایی که در این مسیر گام برندارند، ممکن است در ارائه خدمات مناسب عقب بمانند. بنابراین، می‌توان گفت استفاده از این فناوری هم یک ضرورت است و هم نوعی اجبار برای به‌روزرسانی و ارتقاء خدمات کتابخانه‌های عمومی. با وجود این، بایستی پیاده‌سازی آن به گونه‌ای باشد که با اهداف و جامعۀ مخاطب این کتابخانه‌ها سازگار بوده و برای تحقق کامل آن به سرمایه‌گذاری و زیرساخت‌های لازم نیاز است.

بی‌شک کتابخانه‌های عمومی ایران در پیاده‌سازی هوش مصنوعی در کتابخانه‌های خود با چالش‌های اساسی مثل کمبود منابع، زیرساخت‌ها و نیروی انسانی روبه‌رو خواهند بود؛ از این رو تصمیم‌گیران و مدیران و کارشناسان کتابخانه‌های عمومی کشور می توانند بهترین راهکارها و راهبردها را برای بهره‌برداری از هوش مصنوعی در کتابخانه‌های خود پیدا کنند؛ چت‌بات هوش مصنوعی برای کتابخانه‌های عمومی می‌تواند به عنوان یک راه‌حل مؤثر در ارتباط با کاربران و ارائۀ خدمات بهتر به آنها مورد استفاده قرار گیرد.»