به گزارش اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، وحیده نعیم‌آبادی؛ عضو شبکه زنان دانشمند جهان اسلام، دارای مدرک دکتری علوم سیاسی از دانشگاه لبنانیه و عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، در گفت‌وگو با ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، با اشاره به اهمیت برگزاری هفته کتاب، اظهار کرد: این رویداد فرصتی است تا درباره جایگاه کتاب در زندگی روزمره و نقش آن در شکل‌گیری فهم، قضاوت و گفت‌وگوهای اجتماعی تأمل کنیم. کتاب باید دانشی در اختیار ما قرار دهد که به بینش و در نهایت به منش تبدیل شود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب افزود: توسعه فرهنگی صرفا با افزایش تولیدات فرهنگی یا گسترش امکانات محقق نمی‌شود، بلکه به پرورش انسان‌هایی نیاز دارد که بتوانند درباره تجربه‌های خود و دیگران تأمل کنند و پیرامون مسائل مشترک به گفت‌وگو بپردازند. مطالعه یکی از مهم‌ترین زمینه‌های پرورش چنین توانایی‌هایی است.
وی با بیان اینکه هفته کتاب می‌تواند مطالعه را از یک موضوع فردی به مسئولیتی عمومی تبدیل کند، تصریح کرد: خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه‌ها و مدیریت شهری، همگی در شکل‌گیری عادت به خواندن سهم دارند. نمی‌توان از مردم انتظار داشت کتاب‌خوان باشند، اما در برنامه‌های زندگی، محیط‌های اجتماعی و فضاهای شهری فرصتی برای مطالعه پیش‌بینی نشده باشد.
این نویسنده و شاعر ادامه داد: ارزش هفته کتاب را نباید صرفا با تعداد برنامه‌های برگزارشده سنجید؛ بلکه باید دید پس از پایان این رویداد چه تغییری در ارتباط مردم با کتاب ایجاد شده است؛ آیا افراد جدیدی به جمع خوانندگان و اعضای کتابخانه‌ها اضافه شده‌اند؟ آیا خانواده‌ها زمانی مشترک برای مطالعه اختصاص داده‌اند و آیا موانع دسترسی به کتاب کاهش یافته است؟ اثرگذاری واقعی این هفته در ایجاد تغییرات ماندگار است.
ضرورت بازاندیشی در شیوه‌های ترویج مطالعه در عصر فضای مجازی
نعیم‌آبادی در ادامه با اشاره به تغییر سبک زندگی و گسترش فضای مجازی، بر ضرورت استمرار فعالیت‌های ترویجی کتاب تأکید کرد و گفت: اتفاقاً تغییر سبک زندگی، ضرورت توجه به کتاب و کتابخوانی را بیشتر کرده است. امروز با کمبود اطلاعات مواجه نیستیم، بلکه با انبوهی از اطلاعات و محدودیت فرصت برای مطالعه و تمرکز بر فهم آن‌ها روبه‌رو هستیم.
این پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی افزود: بخش بزرگی از تجربه روزانه ما در فضای مجازی و در مواجهه با مطالب کوتاه و پراکنده می‌گذرد؛ در چنین شرایطی، خواندن یک متن بلند و منسجم فرصتی برای دنبال کردن استدلال‌ها، درک پیچیدگی‌ها و به تعویق انداختن قضاوت فراهم می‌کند. این توانایی‌ها برای زندگی اجتماعی ضروری هستند.
وی با تأکید بر اینکه نباید کتاب و فضای مجازی را رقیب یکدیگر دانست، اظهار کرد: کتاب‌های الکترونیکی و صوتی، نشست‌های برخط و گروه‌های مجازی مطالعه می‌توانند مسیرهای تازه‌ای برای ارتباط با کتاب باشند. آنچه در ترویج مطالعه اهمیت دارد، کیفیت مواجهه با متن است، نه صرفاً شکل عرضه آن.
این عضو هیئت علمی دانشگاه بیان کرد: هفته کتاب فرصتی برای بازنگری در روش‌های ترویج مطالعه است. دعوت عمومی به بیشتر کتاب خواندن به‌تنهایی کافی نیست؛ باید شناخت درستی از محدودیت‌ها، پرسش‌ها و مسیرهای ارتباطی مخاطبان با کتاب داشته باشیم. ترویج مؤثر از شناخت زندگی مخاطب آغاز می‌شود.
کتابخانه‌های سیار؛ ابزاری برای کاهش نابرابری در دسترسی فرهنگی
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از این گفت‌وگو، کتابخانه‌های سیار را یکی از ابزارهای مهم کاهش نابرابری در دسترسی به خدمات فرهنگی دانست و گفت: این کتابخانه‌ها به‌ویژه در مناطق دورافتاده، روستاها و مناطقی که امکان راه‌اندازی کتابخانه ثابت وجود ندارد، نقش مؤثری دارند. در واقع، بخشی از خدمات کتابخانه‌ای به‌جای آنکه مردم برای دریافت آن جابه‌جا شوند، به محل زندگی آنان منتقل می‌شود.
وی با اشاره به اهمیت این خدمات برای کودکان، سالمندان و خانواده‌هایی که امکان جابه‌جایی ندارند، افزود: کتابخانه سیار اتفاق ارزشمندی است، اما عدالت فرهنگی صرفاً به معنای رساندن تعدادی کتاب به مناطق مختلف نیست؛ بلکه باید پرسید چه کتابی، متناسب با نیاز چه مخاطبی و با چه نظم و خدماتی ارائه می‌شود.
این پژوهشگر ادامه داد: اگر مجموعه کتاب‌های ارائه‌شده با سن، زبان، نیازها و تجربه زیسته مخاطبان تناسب نداشته باشد، ممکن است کتاب‌ها در دسترس باشند، اما عملاً مورد استفاده قرار نگیرند. حضور منظم کتابخانه سیار، همراهی کتابدار توانمند، امکان درخواست کتاب از سوی مردم و شناخت جامعه محلی می‌تواند اثربخشی این خدمت را افزایش دهد.
نعیم‌آبادی با تأکید بر اینکه کتابخانه سیار نباید به توجیهی برای محروم ماندن همیشگی مناطق از زیرساخت‌های فرهنگی تبدیل شود، تصریح کرد: این کتابخانه‌ها بخشی از شبکه خدمات عمومی هستند که می‌توانند فاصله‌ها را کاهش دهند و نیازهای فرهنگی مناطق را آشکار کنند، اما در عین حال باید زمینه ارائه خدمات پایدارتر را نیز فراهم کنند.
وی با اشاره به معیارهای ارزیابی عملکرد کتابخانه‌های سیار گفت: تعداد مسیرها، توقف‌ها یا کتاب‌های ارائه‌شده به‌تنهایی تعیین‌کننده موفقیت نیست؛ بلکه باید دید کیفیت استفاده مردم از کتاب‌ها چگونه تغییر کرده و آیا مطالبات فرهنگی و ارتباط مستمر مردم با این خدمات شکل گرفته است یا خیر.
توجه به سرمایه فرهنگی روستاها در ارائه خدمات کتابخانه‌ای
عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه ادیان و مذاهب در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر کتابخانه‌های سیار بر ارتقای سطح فرهنگی مناطق فاقد کتابخانه ثابت، با تأکید بر ضرورت شناخت ظرفیت‌های بومی اظهار کرد: نباید تصور کنیم روستاها یا مناطقی که کتابخانه ندارند، از فرهنگ بی‌بهره‌اند. در این مناطق سنت‌های شفاهی، روایت‌های محلی، مهارت‌ها و تجربه‌های ارزشمندی وجود دارد که کتابخانه سیار باید با احترام به این سرمایه فرهنگی، میان آن و دنیای کتاب ارتباط برقرار کند.
وی افزود: کتابخانه سیار زمانی موفق‌تر خواهد بود که حضور منظم آن با قصه‌گویی، گفت‌وگو، معرفی کتاب و امکان انتخاب آثار متنوع همراه شود. به‌ویژه کودکان باید احساس کنند کتابخانه فضایی برای جدی گرفته شدن کنجکاوی‌هایشان است، نه محیطی شبیه کلاس درس و تکالیف مدرسه.
این استاد دانشگاه ادامه داد: برای بزرگسالان نیز کتابخانه باید به نیازهای واقعی زندگی توجه کند؛ موضوعاتی مانند تربیت فرزند، مهارت‌آموزی و شناخت مسائل اجتماعی می‌توانند زمینه پیوند مخاطبان با کتاب باشند.
نعیم‌آبادی با اشاره به ضرورت بازنگری در شاخص‌های سنجش سرانه مطالعه گفت: تعداد کتاب‌های امانت‌داده‌شده به‌تنهایی معیار کافی برای ارزیابی نیست. بازگشت مخاطبان برای دریافت کتاب‌های بیشتر، استمرار مطالعه، مشارکت خانواده‌ها و شکل‌گیری گفت‌وگو درباره کتاب، نشانه‌های مهم‌تری از اثرگذاری خدمات کتابخانه‌ای هستند.
جایزه هم‌خوان؛ فرصتی برای مستندسازی و انتقال تجربه‌های موفق کتابخانه‌ای
این پژوهشگر و نویسنده در بخش پایانی این گفت‌وگو، با اشاره به فعالیت گروه‌های هم‌خوان و نقش جوایز در معرفی تجربه‌های کتابخانه‌ای گفت: فعالیت‌های مؤثر کتابخانه‌ها تا حد زیادی نتیجه شناخت دقیق کتابدار از مخاطب، موانع ارتباطی و راه‌های ایجاد ارتباط پایدار با جامعه است. این تجربه‌ها گاهی در مقیاس‌های کوچک شکل می‌گیرند، اما می‌توانند دانش ارزشمندی برای توسعه خدمات کتابخانه‌ای فراهم کنند.
وی افزود: جایزه هم‌خوان می‌تواند در دیده شدن تجربه‌هایی مؤثر باشد که معمولاً فرصت کمتری برای معرفی پیدا می‌کنند؛ اما نقش چنین جایزه‌ای زمانی جدی‌تر می‌شود که علاوه بر معرفی برگزیدگان، زمینه یادگیری از تجربه‌ها را نیز برای دیگر گروه‌ها فراهم کند.
نعیم‌آبادی با تأکید بر اهمیت مستندسازی تجربه‌های موفق اظهار کرد: لازم است مشخص شود هر فعالیت به کدام نیاز پاسخ داده، با چه امکاناتی اجرا شده، چه دشواری‌هایی در مسیر داشته و چگونه به نتیجه رسیده است. همچنین در داوری‌ها نباید صرفاً فعالیت‌های پرهزینه یا برخوردار از امکانات بیشتر موفق‌تر تلقی شوند؛ گاهی شکل‌گیری یک جمع کوچک اما پایدار در منطقه‌ای کم‌برخوردار، دستاوردی ارزشمندتر از برگزاری برنامه‌های بزرگ و پرهزینه است.
این عضو شبکه زنان دانشمند جهان اسلام بیان کرد: اگر جایزه هم‌خوان بتواند این تفاوت‌ها را به رسمیت بشناسد، تجربه‌های مؤثر را مستند کند و امکان استفاده از آن‌ها را برای سایر گروه‌ها فراهم آورد، می‌تواند به تحقق هدف اصلی خود در ترویج فرهنگ کتابخوانی و ارتقای خدمات کتابخانه‌های عمومی کمک کند.
