به گزارش اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، نشست خبری روز «کتاب، کتابخوانی و کتابدار»، یکشنبه ۱۷ آبان‌ماه ۱۴۰۵، با حضور آزاده نظربلند؛ دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، سیامک محبوب؛ دبیر سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب نهاد، محمدخلج؛ دستیار دبیرکل و جمعی از مدیران ارشد نهاد، در سالن اجتماعات کتابخانه مرکزی پارک شهر تهران، برگزار شد.
آزاده نظربلند؛ دبیرکل نهاد، در این نشست در پاسخ به پرسش خبرنگاران، درباره موضوعات مختلف حوزه کتابخانه‌های عمومی، از جمله تعامل با مدارس، اجرای سند ملی خواندن، توسعه خدمات در مناطق کم‌برخوردار، تأمین منابع، وضعیت کتابخانه‌های آسیب‌دیده و ارائه خدمات به گروه‌های مختلف مخاطب، توضیح داد.
تقویت پیوند کتابخانه‌های عمومی با مدارس
نظربلند با اشاره به اهمیت ارتباط کتابخانه‌های عمومی با مدارس گفت: با گذشت زمان در سال‌های اخیر نقش کتابخانه‌های مدارس به‌تدریج کمرنگ شدند و امروز علاقه‌مندیم ارتباطی نزدیک و مؤثر میان کتابخانه‌های عمومی و مدارس برقرار کنیم.
وی افزود: این تعامل می‌تواند به دو شکل انجام شود؛ کتابداران در مدارس حضور پیدا کنند و برنامه‌های ترویجی و فرهنگی اجرا کنند یا دانش‌آموزان با هماهنگی مدارس به کتابخانه‌های عمومی مراجعه کنند. البته شیوه دوم را بیشتر می‌پسندم؛ زیرا دانش‌آموزان باید فضای کتابخانه را از نزدیک ببینند و با خدمات و ظرفیت‌های متنوع آن آشنا شوند.
دبیرکل نهاد ادامه داد: آمادگی داریم در شهرهایی که امکان همکاری وجود دارد، با مدارس برنامه‌ریزی کنیم تا دانش‌آموزان در قالب یک بازدید هدفمند به کتابخانه بیایند و با بخش‌های مختلف، از جمله فضاهای کودک و نوجوان، بخش‌های علمی و امکانات ویژه کتابخانه آشنا شوند. باید این تصور را اصلاح کنیم که کتابخانه صرفاً محلی برای امانت گرفتن یا مطالعه کتاب است؛ کتابخانه می‌تواند فضایی برای یادگیری، تجربه و فعالیت‌های علمی نیز باشد.
هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی برای تحقق اهداف سند ملی خواندن
دبیرکل نهاد در پاسخ به پرسشی درباره نقش نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در اجرای سند ملی خواندن اظهار کرد: بخش‌هایی از این سند هم‌اکنون نیز در قالب فعالیت‌ها و خدمات روزمره کتابخانه‌ها در حال اجراست؛ اما موضوع مهم، استفاده حداکثری از ظرفیت دستگاه‌هایی است که در این سند عضویت دارند.
وی افزود: اجرای کامل اهداف سند، به همکاری و همراهی همه دستگاه‌های مرتبط نیاز دارد و این موضوع مستلزم عزم و مشارکت ملی است. در همین راستا، برنامه‌ریزی برای برگزاری جلسه‌ای با حضور دستگاه‌های اجرایی عضو سند در دست انجام است تا زمینه اجرای هماهنگ‌تر آن فراهم شود.
گسترش عدالت دسترسی با توسعه خدمات دیجیتال و کتابخانه‌های سیار
نظربلند با اشاره به نابرابری در دسترسی به امکانات دیجیتال گفت: اگرچه ابزارها و بسترهای دیجیتال می‌توانند به توسعه خدمات کتابخانه‌ای کمک کنند، اما همه مناطق و گروه‌های اجتماعی از نظر اقتصادی، زیرساختی و امکان استفاده از این ابزارها در شرایط یکسانی قرار ندارند.
وی ادامه داد: نهاد با طراحی سامانه‌ها و پلتفرم‌هایی مانند «هم‌خوان» تلاش کرده است دسترسی به خدمات کتابخانه‌ای را توسعه دهد؛ با این حال، فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای استفاده از این خدمات، در برخی مناطق خارج از حیطه اختیارات نهاد است.
دبیرکل نهاد تأکید کرد: تلاش می‌کنیم خدمات و برنامه‌های فرهنگی کتابخانه‌های عمومی، از جمله فعالیت‌های ترویجی و آموزشی، در کتابخانه‌های سیار نیز اجرا شود. همچنین با همراهی کتابداران، مربیان و کارشناسان حوزه‌های مختلف و همکاری دستگاه‌هایی مانند سازمان بهزیستی، زمینه ارائه خدمات متناسب با نیاز مخاطبان در مناطق مختلف فراهم می‌شود.
توسعه کیفی کتابخانه‌ها بر پایه آمایش سرزمینی
نظربلند با بیان اینکه توسعه کتابخانه‌ها نباید صرفاً بر افزایش تعداد متمرکز باشد، گفت: در دوره‌ای، توجه بیشتر بر افزایش کمی کتابخانه‌ها بود؛ اما در برخی موارد، به دلیل نامناسب بودن فضا یا موقعیت جغرافیایی، کتابخانه‌ها اثربخشی لازم را نداشتند و ناچار به تعطیلی برخی از آنها شدیم.
وی افزود: تلاش کرده‌ایم تصمیم‌گیری درباره توسعه و جانمایی کتابخانه‌ها بر اساس اطلاعات دقیق و آمایش سرزمینی انجام شود تا مشخص شود هر کتابخانه تا چه اندازه می‌تواند پاسخگوی نیاز جامعه پیرامونی خود باشد.
دبیرکل نهاد با اشاره به محدودیت فضای برخی کتابخانه‌ها تصریح کرد: با وجود این محدودیت‌ها، در بازطراحی فضاها تلاش شده است امکان حضور همزمان اعضا و خانواده‌ها فراهم شود و فضاهای مناسب‌تری برای استفاده گروه‌های مختلف در نظر گرفته شود.
وی درباره منابع کتابخانه‌ای نیز گفت: گستردگی شبکه کتابخانه‌های عمومی در سراسر کشور، تأمین منابع مورد نیاز را دشوارتر کرده است. با این حال، تلاش می‌کنیم این مشکلات را بر اساس اولویت و با برنامه‌ریزی برطرف کنیم.
تأمین منابع و بازگشت کتابخانه‌های آسیب‌دیده به چرخه خدمت
دبیرکل نهاد در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت کتابخانه‌های آسیب‌دیده در جنگ و تأمین منابع مورد نیاز آنها گفت: برای کتابخانه‌هایی که در جریان جنگ آسیب دیده‌اند، برنامه‌هایی در زمینه تأمین منابع و ارائه خدمات فرهنگی در نظر گرفته شده است.
وی افزود: فهرستی از کتاب‌های متناسب با شرایط و مناسبت‌های روز تهیه شده و تلاش می‌کنیم این منابع از طریق خریدهای دوره‌ای در اختیار کتابخانه‌ها قرار گیرد. همچنین بسته‌های فرهنگی و برنامه‌های ترویجی متناسب با مناسبت‌های مختلف برای این کتابخانه‌ها پیش‌بینی شده است.
نظربلند ادامه داد: در کتابخانه‌ها نیز متناسب با مناسبت‌ها و موضوعات روز، میزهای معرفی کتاب و پویش‌های کتابخوانی برپا می‌شود تا اعضا بتوانند به منابع مرتبط دسترسی داشته باشند. برای نمونه، پویش‌هایی با موضوعات مرتبط با تحولات اخیر و آثار معرفی‌شده از سوی رهبر شهید انقلاب در کتابخانه‌ها مورد توجه قرار گرفته است.
ضرورت معرفی ظرفیت کتابخانه‌ها برای ترویج فرهنگ مطالعه
نظربلند در پاسخ به پرسشی درباره شاخص‌های سنجش تأثیر توسعه کتابخانه‌ها بر میزان مطالعه گفت: افزایش تعداد کتابخانه‌ها به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش مطالعه نیست؛ اما افزایش نقاط خدمت، به معنای فراهم شدن امکان دسترسی بیشتر مردم به کتاب و خدمات کتابخانه‌ای است.
وی با اشاره به اهمیت آشنایی عمومی با کتابخانه‌ها افزود: یکی از چالش‌های ما، آشنایی محدود بخشی از جامعه با ظرفیت‌ها و خدمات کتابخانه‌های عمومی است. در این زمینه، رسانه‌ها می‌توانند نقش مؤثری در معرفی کتابخانه‌ها و ترویج کتابخوانی ایفا کنند.
دبیرکل نهاد با اشاره به تولید محتواهای معرفی کتاب و نویسندگان در بسترهای دیجیتال نهاد گفت: در سامانه «هم‌خوان» بخشی برای معرفی نویسندگان و آثار پیشنهادی آنها در نظر گرفته شده و بسته‌های محتوایی متناسب با موضوعات و مناسبت‌های مختلف نیز تولید می‌شود.
وی همچنین با اشاره به استقبال اعضا از برخی کتابخانه‌های جدید و فضاهای بازطراحی‌شده، از کتابخانه جدید شیراز به‌عنوان نمونه‌ای از اثرگذاری طراحی حرفه‌ای و توجه به نیاز مخاطبان یاد کرد و گفت: زمانی که کتابخانه بر اساس نیاز مخاطب، بافت اجتماعی و ویژگی‌های فرهنگی جامعه طراحی شود، می‌تواند با استقبال قابل توجه مردم روبه‌رو شود.
توجه به دسترس‌پذیری خدمات برای افراد دارای نیازهای ویژه
نظربلند با تأکید بر ضرورت دسترسی همه افراد جامعه به منابع و خدمات کتابخانه‌ای گفت: یکی از اولویت‌های نهاد، تولید محتوای اختصاصی و فراهم کردن امکان دسترسی برابر به منابع برای افراد دارای نیازهای ویژه است. در این زمینه از نظرها و مشورت‌های گروه‌های تخصصی و خود این افراد استفاده می‌کنیم.
وی افزود: در طراحی پلتفرم‌های نهاد، دسترس‌پذیری برای افراد نابینا و کم‌بینا از مراحل ابتدایی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین آموزش‌هایی برای کتابداران در زمینه برقراری ارتباط و ارائه خدمات به اعضای ناشنوا و کم‌شنوا برگزار شده است.
دبیرکل نهاد با اشاره به ظرفیت نیروی انسانی مجموعه گفت: ۴۸ نفر از همکاران نهاد از افراد نابینا هستند و همکارانی نیز از میان افراد ناشنوا و کم‌شنوا در مجموعه فعالیت می‌کنند. همچنین در بیشتر استان‌ها بخش‌هایی ویژه ارائه خدمات به نابینایان در کتابخانه‌های عمومی وجود دارد.
تعریف هویت مستقل برای بخش نوجوان در کتابخانه‌های عمومی
وی درباره خدمات کودک و نوجوان نیز گفت: بخش کودک از بخش‌های فعال و پرمخاطب کتابخانه‌های عمومی است و کتابداران با تجربه و آموزش‌دیده، برنامه‌های متنوعی برای این گروه سنی اجرا می‌کنند. با این حال، یکی از موضوعاتی که در بازطراحی و توسعه فضاهای کتابخانه‌ای مورد توجه قرار گرفته، ایجاد هویت مستقل برای بخش نوجوان است.
نظربلند توضیح داد: نوجوانان نه تمایل دارند در فضای ویژه کودکان حضور داشته باشند و نه همیشه می‌توانند از سالن‌های مطالعه بزرگسالان استفاده کنند؛ بنابراین به فضاهایی متناسب با نیازها و ویژگی‌های سنی خود نیاز دارند. در طرح‌های توسعه و بازطراحی کتابخانه‌ها تلاش می‌کنیم بخش نوجوان با هویت و فضای مستقل تعریف شود.
توسعه فضاهای کتابخانه‌ای با مشارکت دستگاه‌های شهری
دبیرکل نهاد با اشاره به ضرورت توسعه فضاهای تعاملی و تخصصی برای نوجوانان گفت: در طرح‌های توسعه و بازطراحی کتابخانه‌ها، ایجاد بخش‌های مستقل و متناسب با نیاز نوجوانان مورد توجه قرار گرفته است. این فضاها باید امکان تعامل، حضور و فعالیت متناسب با علایق این گروه سنی را فراهم کنند.
وی با تأکید بر ضرورت همکاری دستگاه‌های شهری افزود: توسعه زیرساخت‌های کتابخانه‌ای در تهران به همراهی بیشتر شهرداری تهران نیاز دارد و استفاده از ظرفیت فضاها و ساختمان‌های موجود می‌تواند به گسترش خدمات فرهنگی و کتابخانه‌ای کمک کند.
گسترش همکاری‌های مشارکتی در بهره‌برداری از کتابخانه‌ها
نظربلند در پاسخ به پرسشی درباره فعالیت کتابخانه‌ها در ساختمان‌های متعلق به سازمان اوقاف گفت: برخی ساختمان‌ها با انعقاد تفاهم‌نامه‌هایی از سوی سازمان اوقاف در اختیار نهاد قرار گرفته‌اند و کتابخانه‌های مستقر در این فضاها با مدیریت و بهره‌برداری نهاد فعالیت می‌کنند.
وی افزود: در الگوی کتابخانه‌های مشارکتی، سازمان‌ها و مجموعه‌های مختلف می‌توانند فضای کتابخانه‌ای خود را مدیریت کنند و نهاد نیز در چارچوب همکاری و مشارکت، در ارائه خدمات و توسعه فعالیت‌ها همراهی داشته باشد. این الگو درباره مجموعه‌های متعلق به سازمان اوقاف نیز قابل اجراست.
دبیرکل نهاد در پایان نشست با اشاره به نقش اثرگذار رسانه‌ها در ترویج فرهنگ مطالعه، از خبرنگاران و فعالان رسانه‌ای خواست با معرفی ظرفیت‌ها و خدمات کتابخانه‌های عمومی، آگاهی‌بخشی درباره فرصت‌های کتابخوانی و انعکاس فعالیت‌های فرهنگی کتابخانه‌ها، در گسترش فرهنگ مطالعه و ترغیب اقشار مختلف جامعه به کتابخوانی همراهی کنند.
