به گزارش روابط عمومی ادارهکل کتابخانههای عمومی آذربایجان شرقی، عاطفه اسدی؛ مسئول کتابخانه شهید مهدی باکری ملکان، به مناسبت هفته دفاع مقدس کتاب «بابا نظر» را مرورنویسی کرده است.
این کتاب خاطرات شفاهی شهید محمدحسن نظرنژاد، از فرماندهان و رزمندگان شناختهشده خراسان در دوران دفاع مقدس است. کتاب حاصل حدود ۳۶ ساعت گفتوگوی سیدحسین بیضایی با اوست که در سالهای ۱۳۷۴ و اوایل ۱۳۷۵ انجام شده و بعدها به کوشش مصطفی رحیمی تدوین شده است.
نظرنژاد در این گفتوگوها از سالهای پیش از انقلاب، آغاز حضورش در کردستان، سالهای جنگ، عملیاتهای مختلف، مجروحیتها و تجربههایش در جبهه سخن میگوید. او چند ماه پس از پایان این گفتوگوها، در هفتم مرداد ۱۳۷۵، در جریان حضور در ارتفاعات کردستان به شهادت رسید.
مشخصات اثر
نام اثر: بابا نظر؛ خاطرات شفاهی شهید محمد حسن نظرنژاد
راوی: شهید محمدحسن نظرنژاد
مصاحبهگر: سیدحسین بیضایی
تدوین: مصطفی رحیمی
ناشر: انتشارات سوره مهر
موضوع: دفاع مقدس، تاریخ شفاهی، خاطرات رزمندگان
ژانر: خاطرات شفاهی / تاریخ شفاهی
تعداد صفحات: حدود ۵۲۰ صفحه در چاپهای رایج
زمان تقریبی مطالعه: ۱۵ ساعت
مقدمه
«بابا نظر» در شمار آثاری قرار میگیرد که دفاع مقدس را نه از منظر یک گزارش کلی، بلکه از خلال تجربه یک انسان حاضر در میدان روایت میکنند. اهمیت کتاب از همینجا آغاز میشود: راوی، جنگ را از دور تعریف نمیکند؛ از موقعیتی سخن میگوید که خود در متن حوادث، تصمیمها، پیروزیها، شکستها، مجروحیتها و دشواریهای آن حضور داشته است.
محمدحسن نظرنژاد از نخستین سالهای پس از انقلاب در مناطق درگیری حضور داشت و در طول جنگ ایران و عراق نیز سالهای طولانی در جبهه ماند. در روایتهای او، جنگ فقط مجموعهای از عملیاتها و نام مناطق نیست؛ آدمها، ترسها، خستگیها، اختلافها، تصمیمهای دشوار و لحظههای عادی زندگی رزمندگان نیز حضور دارند. همین توجه به جزئیات انسانی، کتاب را از یک گزارش نظامی صرف فاصله میدهد.
خلاصه محتوایی
روایت کتاب از فعالیتهای مبارزاتی نظرنژاد پیش از انقلاب آغاز میشود و سپس به حضور او در کردستان و دوران دفاع مقدس میرسد. بخش عمده کتاب به خاطرات او از جبههها و عملیاتهای مختلف اختصاص دارد؛ از بستان و فکه و فاو تا دیگر میدانهایی که راوی در آنها حضور داشته است.
نظرنژاد در خلال این خاطرات، از مجروحیتهای متعدد خود نیز سخن میگوید؛ از دست دادن چشم و گوش چپ در بستان، شکستگی کمر در فکه و مجروحیت شدید در فاو، تنها بخشی از آسیبهایی است که در طول سالهای حضور در جنگ متحمل شده است. با این حال، کتاب صرفا روایت رنجهای جسمانی او نیست. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تصویری است که از روابط میان رزمندگان، فضای یگانها، دشواری تصمیمگیری در میدان نبرد و تفاوت میان تصور بیرونی از جنگ و واقعیت زندگی در جبهه ارائه میشود.
تحلیل ساختاری
یکی از مهمترین ویژگیهای «بابا نظر»، شفاهی بودن روایت است. متن حاصل یک زندگینامه رسمی یا روایتی از زبان شخص ثالث نیست؛ راوی درباره تجربههای خودش سخن میگوید و تدوینگر این گفتوگوها را به متنی منسجم تبدیل کرده است. کتاب در ۱۸ فصل تنظیم شده و بخش پایانی آن نیز به عکسها و اسناد اختصاص دارد. این شیوه باعث شده زبان کتاب به تجربه زیسته راوی نزدیک بماند. خاطرات او تنها به لحظات حماسی محدود نمیشوند و در کنار صحنههای جنگ، از دشواریهای روزمره، گرسنگی، بیماری، خستگی، روابط میان نیروها و حتی لحظات طنزآمیز نیز سخن گفته میشود. همین تنوع، فضای روایت را از یکدستی و شعارزدگی دور کرده و به آن حالوهوایی انسانی داده است.
از سوی دیگر، حضور طولانی راوی در میدانهای مختلف جنگ، باعث شده خاطرات او فقط یک مقطع محدود را پوشش ندهد؛ بلکه سیر نسبتا گستردهای از سالهای درگیری و تجربه یک رزمنده و فرمانده را دربرگیرد.
کاربرد در ترویج خواندن و توسعه سواد تاریخی و فرهنگی
«بابا نظر» ظرفیت بالایی برای معرفی در کتابخانههای عمومی، نشستهای کتابخوان، برنامههای هفته دفاع مقدس و جلسات تاریخ شفاهی دارد. ویژگی مهم کتاب برای ترویج خواندن این است که مخاطب را با تاریخ از مسیر یک تجربه انسانی روبهرو میکند؛ به جای آنکه صرفا با تاریخ عملیاتها و آمار و وقایع مواجه شود، با انسانی همراه میشود که این حوادث را دیده و از سر گذرانده است.
مطالعه کتاب همچنین میتواند به درک دقیقتر مفاهیمی مانند ایثار، مسئولیتپذیری، رفاقت، فرماندهی، دشواری انتخاب و پیامدهای انسانی جنگ کمک کند. برای نوجوانان و جوانان نیز میتواند نقطه شروع مناسبی برای ورود به ادبیات خاطرات دفاع مقدس و سپس مطالعه منابع تاریخی تخصصیتر باشد.
مقایسه همرده و جایگاه در ادبیات دفاع مقدس
«بابا نظر» را میتوان در کنار آثاری مانند «نورالدین پسر ایران»، «لشکر خوبان» و «من زندهام» در حوزه خاطرات دفاع مقدس بررسی کرد. تفاوت مهم «بابا نظر» در شیوه روایت آن است: کتاب بیش از آنکه صرفا بر بازسازی زندگی شخصی راوی تمرکز کند، تجربه او از میدان جنگ و مناسبات انسانی و عملیاتی جبهه را نیز ثبت میکند.
در «نورالدین پسر ایران» و «لشکر خوبان» نیز خاطرات رزمندگان بخش مهمی از تاریخ جنگ را شکل میدهد؛ اما «بابا نظر» به دلیل جایگاه راوی و گستره زمانی حضور او در جبهه، اطلاعات و مشاهدات متنوعی درباره فضای جنگ در اختیار خواننده میگذارد. از این جهت، کتاب را میتوان هم یک خاطرهنگاری شخصی و هم سندی ارزشمند برای مطالعه تاریخ شفاهی دفاع مقدس دانست.
جمعبندی
ارزش «بابا نظر» در این است که جنگ را به یک تصویر یکدست و دور از واقعیت تبدیل نمیکند. راوی از آنچه دیده، تجربه کرده و بر او گذشته سخن میگوید؛ از میدان نبرد و مجروحیت تا خستگی، ترس، رفاقت و زندگی روزمره رزمندگان.
از سوی دیگر، سرنوشت راوی به کتاب معنایی ویژه میدهد: بخش عمده خاطرات در فاصله کوتاهی پیش از شهادت او ثبت شده است و همین موضوع، «بابا نظر» را به روایتی کمواسطه از انسانی تبدیل میکند که سالهای طولانی از زندگی خود را در متن تحولات انقلاب و دفاع مقدس گذرانده است. کتاب از این منظر، فقط شرح زندگی محمدحسن نظرنژاد نیست؛ بخشی از حافظه شفاهی نسلی است که جنگ را زندگی کرده است.
«بابا نظر» برای خوانندهای که میخواهد دفاع مقدس را از زاویهای انسانی، مستند و دور از روایتهای کلیشهای بشناسد، اثری قابل تأمل است؛ اثری که ارزش آن تنها در اطلاعات تاریخیاش خلاصه نمیشود، بلکه در زنده نگه داشتن صدای یک شاهد و راوی مستقیم از آن سالهاست.
