به گزارش اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، در راستای معرفی کتاب‌هایی که رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سیدعلی حسینی خامنه‌ای آن‌ها را پیشنهاد داده و معرفی کرده بودند، در پرونده ویژه «به پیشنهاد آقا» این آثار معرفی خواهند شد که مروری بر کتاب «عصرهای کریسکان»، خاطرات امیر سعیدزاده (سعید سردشتی) به قلم کیانوش گلزار راغب، هجدهمین گام در این پرونده است.

شناسنامه کتاب

نام اثر: عصرهای کریسکان؛ خاطرات امیر سعیدزاده (سعید سردشتی)

نویسنده: کیانوش گلزار راغب

ناشر: سوره مهر

موضوع: تحلیل تمدنی و روایت مستند از تحولات دوران معاصر

ژانر: خاطره‌نگاری، روایت تمدنی، درام تاریخی ـ اجتماعی

زمان تقریبی مطالعه: ۹ ساعت

مقدمه

کتاب «عصرهای کریسکان»، نوشته کیانوش گلزار راغب و بر پایه خاطرات امیر سعیدزاده (سعید سردشتی)، فراتر از یک خاطره‌نگاری ساده، روایتی است از ایستادگی، ایمان و فداکاری در یکی از حساس‌ترین دوران‌های تاریخ معاصر ایران. این اثر با نگاهی صریح، کوتاه و بی‌حاشیه، به بازنمایی سرگذشت جوانی آزاده از میان قوم شریف کرد می‌پردازد که در مسیر دفاع از ارزش‌ها، خود را در میانه طوفان‌های سیاسی قرار داده است. اهمیت این کتاب در آن است که نه‌تنها تاریخ حوادث تلخ و شیرین منطقه کردستان در اوایل انقلاب را روایت می‌کند، بلکه با نگاهی دقیق، چهره واقعی نیروهای مبارز کرد طرفدار جمهوری اسلامی را از میان غبار دروغ‌ها و تهمت‌های شریران بیرون می‌کشد. این اثر با نگاهی تیزبینانه به دوران‌هایی می‌پردازد که در آن، ساختارهای اجتماعی و سیاسی در آستانه دگردیسی قرار دارند. نکته شاخص در این کتاب آن است که رویدادها را از زاویه چشم شاهدان عینی می‌بیند؛ کسانی که نه‌تنها تماشاگر حوادث، بلکه بخشی از تار و پود تغییرات بوده‌اند.

این اثر با برجسته‌کردن نقش ایثارگرانۀ مادران و همسران و با تکیه بر دلاوری‌های بی‌مثال خانواده راوی، به خواننده نشان می‌دهد که حماسه فقط در میدان جنگ نیست، بلکه در قلب‌های صبور و وفادار نیز ریشه دارد. در واقع، این کتاب پلی است میان شناخت هویت اصیل کُردی و درک عمیق از حوادثی که بر پیکره این منطقه گذشت؛ اثری که بر اساس تقریظی ارزشمند، چنین توصیف می‌شود:

بسم‌الله‌الرّحمن‌الرّحیم

بسیار جذّاب تهیّه شده است؛ هم خودِ سرگذشتِ این جوانِ آزادۀ کُرد جذّاب است و هم نوعِ نگارشِ صریح و کوتاه و بی‌حاشیۀ کتاب. با اینکه نیروهای مبارز کُردِ طرف‌دار جمهوری اسلامی را از نزدیک دیده و شناخته‌ام، آنچه از فداکاری‌های آنان در این کتاب آمده، برایم کاملاً جدید و اعجاب‌آور است. نقش مادر و همسر هم حقّاً برجسته است. دلاوری و شجاعتِ راوی و خانواده‌اش ممتاز است و نیز برخی عناصر دیگر کُردی که از آنان نام برده شده است. در کنار این درخشندگی‌ها، رفتار قساوت‌آمیز و شریرانۀ کسانِ دیگری که به‌دروغ از زبان مردمِ شریفِ کُرد سخن می‌گفتند نیز به‌خوبی تشریح شده است. کتابِ جامعی است؛ تاریخ، شرح حال، شناختِ قومِ کُرد، و شناختِ حوادثِ تلخ و شیرینِ منطقۀ کردی در اوایل انقلاب.

خلاصه محتوایی (پیرنگ در سایه تحولات)

«عصرهای کریسکان» بر محوریت روایت‌های زندگی شخصی و اجتماعی، در بستری از تحولات بزرگ سیاسی و فرهنگی استوار است. شخصیت‌های کتاب کسانی‌اند که در تقاطع سنت و مدرنیته و میان بقای ارزش‌ها و تسلیم در برابر تغییرات ساختاری، در تکاپوی مداوم‌اند. نویسنده با تکیه بر تجربه‌های راوی، پیرنگ را از یک روایت شخصی به روایتی کلان بدل می‌کند. شخصیت‌ها فقط کنشگران صحنه نیستند، بلکه نماد گروه‌های مختلف جامعه‌اند که با چالش‌های اخلاقی، سیاسی و تمدنی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. ایده اصلی کتاب، بررسی این نکته است که چگونه «عصرها» یا همان دوره‌های زمانی، شخصیت‌های انسانی را بازتعریف می‌کنند و چگونه گذار از یک عصر به عصر دیگر، هزینه‌های سنگینی بر هویت و فرهنگ می‌گذارد. کتاب در واقع می‌خواهد بگوید تمدن‌ها نه با فروپاشی ناگهانی، بلکه با تغییر تدریجی رفتارهای انسانی و گذار از ارزش‌ها شکل می‌گیرند و فرومی‌ریزند.

تحلیل ساختاری و فرمی (مهندسی روایت و نمادپردازی)

از منظر مهندسی ساختار، کتاب از نظمی خطی و ساده پیروی نمی‌کند، بلکه نویسنده با بهره‌گیری از ساختاری تکه‌تکه (Fragmented) و در عین حال پیوسته، گویی تکه‌هایی از یک پازل تمدنی را کنار هم قرار داده است. این ساختار، بازتاب‌دهنده آشفتگی و سرعت تغییرات در عصر حاضر است. ایده مرکزی کتاب، مفهوم «چرخه عصرها» است. نویسنده می‌خواهد بگوید هیچ وضعیتی دائمی نیست؛ عصرها می‌آیند، تغییر می‌کنند و می‌روند، و شخصیت‌ها می‌کوشند دریابند چگونه می‌توان در میانه این تغییرات، انسانیت و اصالت خود را حفظ کرد. کتاب در واقع پرسش بزرگی را پیش می‌کشد: «در میانه گذار از یک عصر به عصر دیگر، چه چیزی از ما باقی خواهد ماند؟»

شخصیت‌پردازی در این اثر بر پایه «نمادگرایی» است؛ یعنی هر شخصیت، بخشی از یک ایده یا جریان فکری را نمایندگی می‌کند. نویسنده با این شیوه می‌کوشد از فردگرایی فاصله بگیرد و به نگاهی کل‌نگر برسد. لحن کتاب، ترکیبی است از «متانت تاریخی» و «تندی انتقادی». ریتم روایت در بخش‌های مربوط به خاطرات شخصی، آرام و تأمل‌برانگیز است، اما در بخش‌هایی که به تحلیل‌های اجتماعی می‌پردازد، ریتم تندتر و ضرباهنگ متن کوبنده و تکان‌دهنده می‌شود تا مخاطب را در وضعیت هوشیاری مداوم نگه دارد.

مقایسه با آثار هم‌رده (در جست‌وجوی روایت‌های مشابه)

با نگاهی به ادبیات خاطره‌نگاری دفاع مقدس، می‌توان «عصرهای کریسکان» را در پیوند با آثار شاخصی قرار داد که میان «تجربه زیسته راوی» و «تحولات کلان جنگ و جامعه» پل می‌زنند.

کتاب «دا» (خاطرات سیده زهرا حسینی به قلم سیده اعظم حسینی) از منظر بازآفرینی صحنه‌های نبرد و حضور مستقیم راوی در دلِ حادثه، با «عصرهای کریسکان» هم‌خانواده است، با این تفاوت که «دا» بر شدت و بی‌واسطگی تجربه روزهای نخست مقاومت در خرمشهر تمرکز دارد، حال ‌آنکه «عصرهای کریسکان» از وقایع، لایه‌ای تحلیلی‌تر و تأمل‌برانگیزتر استخراج می‌کند و می‌کوشد معنای فراتر از خودِ رویداد را بازنماید. هر دو اثر «شاهد تاریخ بودن» را به کنشی معنادار بدل می‌کنند، اما زاویه نگاهشان به آن کنش متفاوت است.

کتاب «پایی که جا ماند» (یادداشت‌های روزانۀ سفر سیدناصر حسینی‌پور) نیز، در بخش‌های مربوط به روایت رنج و مقاومت فردی در برابر فشارهای بیرونی، با وجود تفاوت بستر، از نظر «کاوش در درون انسان در برابر دشواری‌های زمانه» شباهت‌هایی معنادار با «عصرهای کریسکان» دارد. در حالی که حسینی‌پور با نگاهی درون‌گرایانه بر تجربه اسارت و تاب‌آوری فردی متمرکز می‌شود، «عصرهای کریسکان» جایگاه فرد را در میانه گذار رویدادها و مناسبات جمعی بررسی می‌کند. هر دو کتاب، فرد را آینه‌ای برای دیدن تلاطم‌های پیرامون به‌کار می‌گیرند.

افزون بر این، «عصرهای کریسکان» را می‌توان در کنار «نورالدین پسر ایران» (خاطرات سیدنورالدین عافی به قلم معصومه سپهری) خواند؛ اثری که آن نیز با لحنی صمیمی و بی‌تکلف، تجربه جبهه را از زبان راوی آن بازگو می‌کند. وجه تمایز «عصرهای کریسکان» در همین‌جا روشن می‌شود: این کتاب علاوه بر نقلِ خاطره، به ساختار و معنای پسِ پشتِ وقایع نیز می‌پردازد و از سطحِ گزارش به‌سوی تحلیل حرکت می‌کند.

کاربرد در ترویج خواندن و توسعه سواد رسانه‌ای

این کتاب برای طیف گسترده‌ای از مخاطبان، کاربردهای راهبردی دارد. برای دانشجویان علوم سیاسی و جامعه‌شناسی، تمرینی عملی در تحلیل روایت (Narrative Analysis) است. برای روزنامه‌نگاران و تحلیل‌گران رسانه، درسی است در این‌باره که چگونه می‌توان از یک واقعۀ کوچک، معنایی بزرگ اجتماعی استخراج کرد. همچنین برای مدیران و سیاست‌گذاران، مطالعۀ آن به‌معنای درک زمینه (Context) است؛ یعنی درک اینکه هر کنش در یک عصر خاص، معنای متفاوتی دارد. در یک کلام، این کتاب به خواننده می‌آموزد چگونه میان «خبر» و «واقعیت تاریخی» تمایز قائل شود.

جمع‌بندی

«عصرهای کریسکان» فقط کتابی نیست که آن را می‌خوانید، بلکه دریچه‌ای است که از خلال آن به تاریخ و آینده می‌نگرید. نکته منحصربه‌فرد و خیره‌کننده این اثر، توانایی نویسنده در تبدیل «خاطره شخصی» به «آینه تمدنی» است؛ گویی هر صفحه، تکه‌ای از یک آینه است که وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، تصویر کامل دوران ما را نشان می‌دهند. اگر می‌خواهید بدانید در میانه این جریان‌های پرشتاب جهانی، جایگاه ما کجاست و عصر ما چگونه در تاریخ ثبت خواهد شد، خواندن این کتاب سفری است که هر جست‌وجوگر هوشمندی باید تجربه کند.