به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، ماریه رحیمی؛ کتابدار کتابخانه عمومی ثارالله شهرستان مشهد، در قالب یادداشتی، به معرفی و تبیین نقش تأثیرگذار طرح «شهرزاد» در مجموعهسازی مخاطبمحور و پیشرو پرداخت.
«رسیدن نخستین محموله کتابهای طرح «شهرزاد» به کتابخانه ها؛ نشانهای روشن و امیدبخش از تغییر سیاستها و برنامههای جدید نهاد کتابخانههای عمومی کشور در حوزه تأمین منابع است؛ نشانهای که از تحولی مهم در نگرش به مجموعهسازی و فاصله گرفتن از برخی رویکردهای پیشین در کتابخانههای عمومی حکایت دارد.
سالها تأمین منابع در بسیاری از کتابخانههای عمومی بهصورت متمرکز و یکنواخت و بر اساس درجهبندی کتابخانهها انجام میشد. این شیوه، هرچند در مقاطع مختلف توانست بخشی از نیاز کتابخانهها را پاسخ دهد، اما بهطور طبیعی نمیتوانست همه تفاوتهای فرهنگی، اجتماعی و مطالعاتی جوامع محلی و نیازهای روز اعضا را پوشش دهد. کتابخانههای همدرجه، با وجود تفاوت در بافت جمعیتی، علایق مطالعاتی اعضا، ظرفیتهای فرهنگی و نیازهای منطقهای، اغلب منابع مشابهی دریافت میکردند و امکان اعمال نظر کتابداران در فرایند انتخاب منابع محدود بود. در سالهای اخیر اما، شاهد تغییری قابلتوجه در این رویکرد بودهایم؛ تغییری که در آن نقش کتابدار از دریافتکننده منابع به مشارکتکنندهای فعال در فرایند مجموعهسازی ارتقا یافته است.
اجرای طرحهای انتخاب نشریات بر مبنای تشخیص کتابداران و نیز طرح انتخاب منابع ویژه کودک و نوجوان با عنوان «قاصدک» و در ادامه طرح انتخاب کتاب داستان و رمان با عنوان «شهرزاد»، ازجمله نمودهای عینی این تحول به شمار میروند. نقطه قوت این طرحها صرفا در تأمین کتابهای جدید خلاصه نمیشود؛ ارزش اصلی آنها در تغییر نگاه به فرایند مجموعهسازی بهعنوان یک فرایند محوری، عدالتجویانه و ارزشآفرین نهفته است.
در این رویکرد جدید، ادارهکل تأمین منابع نهاد کتابخانههای عمومی کشور، ضمن رصد جامع وضعیت نشر کشور و تعیین چارچوبهای حرفهای، معرفی منابع پایه و تخصیص اعتبار متناسب با هر کتابخانه، انتخاب نهایی را به کتابدارانی واگذار میکند که بیش از هر فرد دیگری با ویژگیهای مجموعه، نیازهای اعضا، خلأهای موجود و حتی روندهای مطالعاتی آینده در جامعه خود آشنا هستند. این رویکرد با یافتههای پژوهشهای علمی حوزه علم اطلاعات و دانششناسی نیز همخوان است.
مطالعات انجامشده در زمینه مجموعهسازی کتابخانههای عمومی نشان میدهد که توجه به نیازهای کاربران، بهرهگیری از دیدگاه کتابداران و کاهش تمرکز در تصمیمگیریهای مرتبط با تأمین منابع، از مهمترین عوامل موفقیت در توسعه مجموعههای کتابخانههای عمومی است. همچنین تأکید شده است که انعکاس صدای کاربران و کتابداران در فرایند انتخاب منابع، میتواند به افزایش رضایت مخاطبان، بهرهوری بیشتر و اثربخشی بالاتر کتابخانههای عمومی منجر شود.
از این منظر، طرحهایی مانند «قاصدک» و «شهرزاد» را میتوان فراتر از یک برنامه تأمین کتاب دانست. این طرحها در واقع تجلی نوعی اعتماد حرفهای به دانش، تجربه و شناخت کتابداران از جامعه مخاطبان خود هستند. کتابدار در چنین فرایندی صرفا انتخابکننده چند عنوان کتاب نیست؛ بلکه با بررسی موجودی مجموعه، شناسایی خلأهای موضوعی، توجه به نیازهای بالفعل و بالقوه اعضا و پیشبینی روندهای مطالعاتی آینده، در شکلدهی به هویت مجموعه کتابخانه نقشآفرینی میکند. شاید مهمترین دستاورد این تحول آن باشد که مجموعهسازی را از یک فرایند صرفا اداری به یک فعالیت تخصصی، پویا و مبتنی بر شناخت تبدیل میکند. هرچه فاصله میان تصمیمگیری و واقعیتهای کتابخانه کمتر شود، امکان شکلگیری مجموعههایی متناسبتر، کارآمدتر و اثرگذارتر افزایش خواهد یافت. در همین راستا، روزآمدسازی و ارتقای دانش کتابشناسی کتابداران مشارکتکننده در این طرحها، برای بهرهگیری حداکثری از فرصتهای پیشرو، از عوامل مهم و اثرگذار بر کیفیت اجرای این طرحهاست.
امروز میتوان امیدوار بود که حرکت بهسوی مشارکت فعال کتابداران در انتخاب منابع، آغاز فصل تازهای در توسعهی مجموعههای کتابخانههای عمومی باشد؛ فصلی که در آن تنوع نیازهای جوامع محلی بیش از پیش به رسمیت شناخته میشود و مجموعهسازی مخاطبمحور و پیشرو، از یک آرمان حرفهای به سیاستی پایدار و جاری در نظام کتابخانههای عمومی کشور تبدیل میشود.