به گزارش روابط عمومی اداره کل کتابخانههای عمومی استان خراسان رضوی، فرزانه عامل؛ معاون کتابخانه مرکزی امام خمینی (قدس سره)، مشهد به مناسبت بزرگترین عید اسلامی، عید غدیر، کتاب «آسمان چهارم؛ رمانی درباره غدیر خم» را مرورنویسی کرد.
شناسنامه اثر
عنوان: آسمان چهارم
نویسنده: فریبا کلهر
ناشر: قدیانی
موضوع: داستان های فارسی—قرن ۱۴؛
زمان تقریبی مطالعه: ۵ ساعت
مقدمه
رمان «آسمان چهارم» با هدف آشنا ساختن مخاطب نوجوان با واقعه غدیر خم، یکی از مهمترین رخدادهای تاریخ اسلام، نوشته شده است. فریبا کلهر در این اثر کوشیده است به جای ارائه روایتی صرفا تاریخی و گزارشگونه، این واقعه را در قالب داستانی ماجراجویانه و تخیلی بازآفرینی کند تا مفاهیم تاریخی و اعتقادی آن برای نوجوانان جذابتر و ملموستر شود.
این اثر در بستری تاریخی شکل میگیرد، اما روایت خود را تنها به بازگویی رخدادهای تاریخی محدود نمیکند. نویسنده با بهرهگیری از شخصیتهای نوجوان و جوان، سفر، خطر، کشف و انتخاب را در مرکز داستان قرار داده و از عناصر خیالانگیز و نمادین برای گسترش روایت داستان بهره برده است. بدین ترتیب، تاریخ و تخیل در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا مخاطب ضمن همراهی با یک داستان پرکشش، با مفهوم غدیر، جایگاه حضرت علی(ع) و اهمیت اعلام جانشینی ایشان نیز آشنا شود.
خلاصه محتو ا
«آسمان چهارم» روایتی داستانی از واقعه غدیر خم است؛ رخدادی که در آن پیامبر اسلام(ص) پس از بازگشت از حج، به فرمان الهی حضرت علی(ع) را به عنوان جانشین خود معرفی میکند و مسلمانان با ایشان بیعت میکنند. نویسنده این واقعه را در قالب داستانی پرحادثه و متناسب با دنیای نوجوانان بازگو کرده است.
داستان با فراخوانی گروهی از افراد برای حضور در سفری سرنوشتساز آغاز میشود. در مرکز روایت، دو نوجوان به نامهای تیهان و فیروز و جوانی به نام الیاس قرار دارند که در مسیر حرکت به سوی مکه و سپس غدیر خم، با چالشها و ماجراهای گوناگونی روبهرو میشوند. این سفر تنها یک جابهجایی مکانی نیست، بلکه مسیری برای آزمودن ایمان، شجاعت و پایداری شخصیتها به شمار میآید.
در طول راه، ابلیس و نیروهای شر میکوشند مانع رسیدن آنان به مقصد شوند. دیوهای شترمرغسوار، کوتولههای چماقبهدست و دیگر موجودات شگفتانگیز بر فضای ماجراجویانه داستان میافزایند. در کنار این عناصر، اسبی رازآلود از آسمان چهارم نیز حضور دارد که مأموریتی ویژه بر عهده گرفته و باید آن را به سرانجام برساند. این لایه تخیلی و نمادین، روایت را از یک بازگویی صرف تاریخی فراتر برده و به آن حالوهوایی افسانهای میبخشد.
سرانجام، مسیر پر فراز و نشیب شخصیتها به غدیر خم میرسد. هرچند آنان پس از پایان خطبه و با اندکی تأخیر به محل واقعه میرسند، اما در واپسین بخش داستان به خیمه حضرت علی(ع) میروند و در آیین بیعت با ایشان شرکت میکنند؛ رخدادی که نقطه اوج روایت و فرجام معنوی سفر آنان به شمار میآید.
تحلیل ساختاری و فرمی
زاویه دید و روایت: رمان آسمان چهارم با زاویه دید سومشخص روایت میشود و راوی ضمن روایت رویدادها، گاه به احساسات و اندیشههای شخصیتها نیز نزدیک میشود. روایت خطی و پیوسته است و حوادث در مسیر سفر شخصیتها تا واقعه غدیر به ترتیب زمانی پیش میروند. فریبا کلهر با ترکیب روایت تاریخی، ماجراجویانه و فانتزی، داستانی روان و قابلدنبالکردن برای نوجوانان خلق کرده است؛ روایتی که در آن عناصر واقعگرایانه و خیالانگیز در کنار یکدیگر قرار میگیرند و خواننده را تا رسیدن به غدیر همراه میکنند.
لحن: لحن آسمان چهارم ساده، روان و متناسب با مخاطب نوجوان است. نویسنده از نثر پیچیده و سنگین تاریخی پرهیز کرده و با بهرهگیری از گفتوگوهای فراوان، فضایی صمیمی و قابلفهم ایجاد کرده است.
ریتم و ساختار اپیزودیک: ریتم رمان عموماً آرام و تدریجی است و داستان از طریق سفر، گفتوگوها و رویاروییهای پیاپی شخصیتها پیش میرود. ساختار کتاب حالتی اپیزودیک دارد؛ به این معنا که روایت از مجموعهای از ماجراها و ایستگاههای داستانی تشکیل شده است که هرکدام چالشی تازه برای شخصیتها ایجاد میکنند؛ از بازگشت الیاس به قبیله و سفر به مکه گرفته تا مواجهه با دشمنان، موجودات فراواقعی و رسیدن به غدیر.
مقایسه هم رده و جایگاه در ادبیات نوجوان
«آسمان چهارم» در کنار آثاری مانند «فرکانس گمشده» نوشته محمدرضا بازدار و «تاریخ تشنه غدیر» نوشته رضا فرهادیان، در شمار کتابهایی قرار میگیرد که تلاش دارند واقعه غدیر را برای مخاطب نوجوان بازآفرینی و روایت کنند.
در «فرکانس گمشده»، نویسنده با بهرهگیری از فضایی علمیتخیلی و ماجراجویانه، نوجوانی را در مسیری قرار میدهد که به کشف ابعاد تاریخی و اعتقادی غدیر منتهی میشود. در مقابل، «تاریخ تشنه غدیر» روایتی ساده، مستند و آموزشی از سیر تاریخی واقعه غدیر، از حجّةالوداع تا اعلام ولایت حضرت علی(ع)، ارائه میدهد.
در حالی که این دو اثر بهترتیب بر جنبههای علمیتخیلی و تاریخی تأکید دارند، «آسمان چهارم» با بهرهگیری از عناصر افسانهای و داستانی، مخاطب را در سفری ماجراجویانه به سوی واقعه غدیر همراه میکند. از این منظر، این اثر را میتوان در شمار رمانهای مذهبی نوجوان دانست که میکوشند مفاهیم اعتقادی و تاریخی را از طریق روایت داستانی و تخیل، برای نسل جوان جذابتر و قابلفهمتر سازند.
کاربرد در ترویج خواندن
کتاب «آسمان چهارم» به دلیل بهرهگیری از روایت ماجراجویانه، شخصیتهای نوجوان و عناصر خیالانگیز، ظرفیت بالایی برای جذب مخاطبان نوجوان به مطالعه دارد. این رمان با زبانی ساده و قابلفهم نوشته شده و با قرار دادن شخصیتهای نوجوان و جوان در مرکز حوادث، امکان همذاتپنداری مخاطب با قهرمانان داستان را فراهم میکند. همچنین ساختار سفرمحور روایت، حضور پیوسته چالشها، ماجراهای گوناگون و عناصر فانتزی همچون موجودات افسانهای و اسب آسمانی و نیز گفتوگوهای کوتاه و پرشمار، به روانی متن و حفظ کشش داستان کمک کرده و خواندن آن را برای نوجوانان جذابتر ساخته است.
این اثر میتواند برای نوجوانانی که معمولاً با متون تاریخی و مذهبی ارتباط کمتری برقرار میکنند، نقطه ورود مناسبی به مطالعه آثار دینی و تاریخی باشد. همچنین حضور عناصر نمادین و تخیلی در کنار رویدادهای تاریخی، زمینه را برای گفتوگو درباره مفاهیمی چون انتخاب، ایمان، مسئولیتپذیری و جایگاه غدیر در تاریخ اسلام فراهم میکند. از این رو، «آسمان چهارم» گزینهای مناسب برای نشستهای کتابخوانی، حلقههای مطالعاتی نوجوانان و برنامههای ترویج کتابخوانی در مدارس و کتابخانهها به شمار میآید؛ زیرا علاوه بر ایجاد لذت خواندن، مخاطب را به تأمل و گفتوگو درباره مفاهیم اعتقادی و تاریخی نیز ترغیب میکند.
جمع بندی
آسمان چهارم تلاشی موفق برای روایت واقعه غدیر برای مخاطب نوجوان است؛ رمانی که تاریخ، ماجراجویی و عناصر فانتزی را در کنار هم قرار میدهد تا یکی از مهمترین رخدادهای تاریخ اسلام را به شکلی جذاب و داستانی بازآفرینی کند. زبان روان، روایت خطی و قهرمانان نوجوان از نقاط قوت اثر هستند و باعث میشوند نوجوانان ضمن لذت بردن از داستان، با مفهوم و اهمیت غدیر نیز آشنا شوند.