به گزارش روابطعمومی ادارهکل کتابخانههای عمومی چهارمحال و بختیاری، منصور کوهی رستمی، رئیس انجمن علمی ارتقای کتابخانههای عمومی ایران، در نشست تخصصی «کتابخانههای عمومی در میدان نبرد»، به تشریح مدلهای رفتاری جامعه در مواجهه با بحرانهای سخت پرداخت.
وی با بهرهگیری از نظریات مرجع در جامعهشناسی اطلاعات (از جمله آراء دورکیم، چتمن و یگر)، تصویری پانورامیک از «تزلزل هنجاری» در نظامهای اطلاعرسانی ترسیم کرد.
کوهی رستمی با بیان اینکه جنگ، توازن «جهانهای کوچک روزمره» را برهم میزند، به تبیین پنج دگرگونی استراتژیک پرداخت که ضرورت بازطراحی نقش کتابخانهها را ایجاب میکند:
۱.گذار به آنامی اطلاعاتی: وی هشدار داد که با فروپاشی هنجارهای اعتماد، جامعه دچار «آنامی اطلاعاتی» میشود؛ وضعیتی که در آن شایعه به مثابه یک ویروس، جایگزین جریان رسمی خبر شده و مرجعیتهای سنتی اطلاعاتی فرو میریزند.
۲. استراتژیک شدن ارزش اطلاعات: در این تحلیل، اطلاعات از یک کالای «هویتبخش و فرهنگی» به یک ابزار «بقاگرا» تبدیل میشود. در این فضا، اولویت دسترسی از منابع ادبی به منابع حیاتی و نقشههای عملیاتی تغییر مییابد.
۳. نابرابری و شکاف دیجیتال: رئیس انجمن علمی ارتقای کتابخانههای عمومی ایران، تشدید نابرابری اطلاعاتی را در زمان جنگ «مرگبار» توصیف کرد و افزود:شکاف دیجیتال در بحران، دیگر یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه مرز میان مرگ و زندگی است.
۴.تعدد سیستمهای موازی و خستگی تصمیم: مواجهه شهروندان با سیستمهای رقیب (رسمی، مقاومت و فرامرزی.) منجر به فلج شدن قدرت تحلیل و بروز پدیده «خستگی تصمیم» در میان تودهها میشود.
۵. فرسایش تابآوری شناختی: قطع شبکههای حمایت اجتماعی و بمباران روانی، ظرفیت شناختی جامعه را دچار فرسودگی کرده و ضرورت ایجاد پناهگاههای روانی را دوچندان میکند.
رئیس انجمن علمی ارتقای کتابخانههای عمومی ایران با طرح این پرسش کلیدی که «آیا کتابخانه صرفاً یک کالبد فیزیکی آسیبپذیر است یا یک کانون فعال مقاومت؟»، بر ضرورت تبدیل کتابخانهها به «پناهگاههای شناختی» تأکید کرد.
وی خاطرنشان کرد: امروز میدان نبرد از مرزهای جغرافیایی به مرزهای اعتماد و روانِ مردم منتقل شده است. کتابخانههای عمومی باید با بازتعریف نظام ارزشی خدمات خود، بار شناختی کاربران را کاهش داده و به عنوان مراجع باقیمانده در اتمسفر بحران، شبکه حمایت موقت بسازند.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز در پایان سخنان خود تصریح کرد: نقش نوین کتابخانههای عمومی در زمان بحران، کنشگری فعال در میدان نبرد روایتهاست. ما نیازمند کتابخانههایی هستیم که در لحظه بحران، نه تنها فضای آرام، بلکه «امنیت اطلاعاتی» و «پایداری اجتماعی» را برای شهروندان تضمین کنند.
کتابخانه؛ نبض تپنده تابآوری ملی در روزهای سخت جنگ
لیلی سیفی، دکتری علم اطلاعات و دانششناسی و دانشیار دانشگاه بیرجند نیز در این نشست، با تبیین نقش راهبردی کتابخانههای عمومی در زمان جنگ، از تغییر ماهیت این نهادها از مراکز صرفاً فرهنگی به پایگاههای فعال حمایت اجتماعی، انسانی و اطلاعاتی در تجربههای جهانی خبر داد.
سیفی با طرح مبحث «تجربههای جهانی خدماترسانی کتابخانههای عمومی در دوران جنگ» با واکاوی الگوهای رفتاری کتابخانهها در کشورهای درگیر بحران از جمله اوکراین و بریتانیای دوران جنگ جهانی دوم، اظهار داشت: کتابخانهها در زمان جنگ، فراتر از رسالتهای سنتی، به پناهگاههای امن و مراکز امدادی تبدیل میشوند که نقش کلیدی در حفظ آرامش و تابآوری جامعه ایفا میکنند.
وی با اشاره به تهدیدات فیزیکی علیه زیرساختهای فرهنگی در زمان نبرد، تصریح کرد:تخریب کتابخانهها صرفاً یک آسیب ساختمانی نیست؛ بلکه نیروهای اشغالگر اغلب با هدف قرار دادن نسخههای خطی و اسناد تاریخی، هویت فرهنگی ملتها را نشانه میروند. در چنین شرایطی، کتابداران با دیجیتالیسازی آرشیوها و انتقال منابع به پناهگاههای زیرزمینی، خط مقدم صیانت از میراث ملی هستند.
این پژوهشگر حوزه اطلاعات و دانششناسی، دسترسی به اطلاعات معتبر را نیاز حیاتی مردم در بحران دانست و افزود: در زمان جنگ که بازار اخبار جعلی و تبلیغات جنگی داغ است، کتابخانهها با ایجاد کانالهای اطلاعرسانی رسمی و آموزش سواد اطلاعاتی، به شهروندان کمک میکنند تا به حقیقت دست یابند. تجربه اوکراین نشان داد که حتی در مناطق عملیاتی، حفظ خدمات آنلاین و سامانههای دسترسی از راه دور، پیوند فرهنگی میان مردم و دانش را زنده نگه میدارد.
دانشیار دانشگاه بیرجند به کارکرد ۲۴ ساعته برخی کتابخانهها به عنوان پناهگاه اضطراری اشاره کرد و گفت: «فراهم کردن امکانات اولیه زندگی نظیر غذا، دارو، پوشاک و حتی ایستگاههای شارژ تلفن همراه، بخشی از خدمات انسانی کتابخانهها در دوران بحران است. علاوه بر این، اجرای برنامههای هنردرمانی و کتابخوانی برای کودکان و خانوادههای آسیبدیده، نقشی حیاتی در کاهش اضطراب و تروماهای ناشی از جنگ دارد.
وی همچنین نقش کتابخانهها را در سازماندهی نیروهای داوطلب و حمایت از گروههای آسیبپذیر نظیر سالمندان و آوارگان، برجسته خواند و خاطرنشان کرد: توسعه کتابخانههای سیار و خدمات مجازی، نوآوریهایی هستند که تداوم حیات فرهنگی را در سختترین شرایط ممکن میسازند و به انسجام اجتماعی کمک میکنند.
لیلی سیفی در پایان بیانات خویش تأکید کرد: تجربههای جهانی ثابت کرده است که کتابخانههای عمومی به دلیل برخورداری از اعتماد بالای عمومی، در زمان جنگ به مهمترین پایگاههای حفظ امید، حقیقت و هویت ملی تبدیل میشوند و نهادی فراتر از یک ساختمان برای نگهداری کتاب هستند.
کتابخانههای عمومی؛ سنگرهای مدنی در نبرد روایتها
در پایان پروانه ارزانش، سرپرست اداره کل کتابخانههای عمومی استان در این نشست با تأکید بر لزوم بازنگری در مأموریتهای سنتی کتابخانهها، این نهاد را یک «پناهگاه امن مدنی» در برابر تهاجمات روانی و اطلاعاتی توصیف کرد و افزود: در جهان معاصر، جبهههای جنگ از خاکریزهای سخت به مرزهای نرمِ اخبار، اعتماد عمومی و روان جامعه منتقل شده است. در این اتمسفر، هویت کتابخانه نباید در قالبهای کالبدی و قدیمی محصور بماند.
ارزانش اظهار داشت: رسالت ما در اداره کل کتابخانهها این است که ثابت کنیم این مراکز، توانمندی تبدیل شدن به سنگرهای مقاومتی را در میدان نبرد اطلاعاتی دارا هستند. کتابخانه باید نبض تپنده جامعه در زمان بحران باشد، نه یک فضای خاموش و نظارهگر.
سرپرست اداره کل کتابخانههای عمومی استان، هدف راهبردی این نشست را تبیین نقش «کتابخانه به مثابه کنشگر اجتماعی» دانست و خاطرنشان کرد: ما به دنبال آن هستیم که کتابخانهها را به پناهگاههایی امن برای مردمی تبدیل کنیم که در هجمه روایتهای متناقض، به دنبال حقیقت و آرامش هستند. کتابخانه عمومی در زمان بحران، مرکز ثقل اطلاعرسانی صحیح و کانونِ انسجام اجتماعی است.
وی در ادامه با تأکید بر جنبههای حمایتی این نهاد گفت: نقش ما فراتر از امانت کتاب و ارائه فضای مطالعه است؛ ما موظفیم پناهگاههای اجتماعی و کانونهای فعالی بسازیم که در لحظات بحرانی، با آگاهیبخشی و حمایتهای روانی، تابآوری جامعه را در برابر نبرد روایتها تقویت کنند.
ارزانش در پایان ابراز امیدواری کرد که این نشست، آغازگر مسیری نو در بازخوانی جایگاه اجتماعی کتابخانهها در شرایط ویژه و بحرانی باشد
