به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، در راستای معرفی کتابهایی که رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای آنها را پیشنهاد داده و معرفی کرده بودند، در پرونده ویژه «به پیشنهاد آقا» این آثار معرفی خواهند شد که مروری بر کتاب «ریشهها» اثر الکس هیلی، ششمین گام در این پرونده است.
شناسنامه کتاب
عنوان کتاب: ریشهها (حماسه یک خانواده آمریکایی)
نویسنده: الکس هیلی
مترجم: علیرضا فرهمند
ناشر: انتشارات امیرکبیر
موضوع: داستانهای آمریکایی، تاریخ بردهداری، سرگذشتنامه
ژانر: رمان تاریخی / ادبیات پسااستعماری / حماسه خانوادگی
زمان تقریبی مطالعه: ۲۶ ساعت
مقدمه و چشمانداز کلی
تاریخ همواره روایتی یکسویه از فاتحان نیست؛ گاه ادبیات بهمثابه یک رسانه بیدارگر وارد میدان میشود تا صدای خاموشمانده قربانیان تاریخ را از دل قرون متمادی به گوش آیندگان برساند. رمان «ریشهها» (Roots: The Saga of an American Family) اثر ماندگار الکس هیلی، یکی از مستندترین و جریانسازترین متون در حوزه ادبیات پسااستعماری است که نقاب از چهره بزککرده تمدنِ مبتنی بر بردهداری برمیدارد. اهمیت خوانش چنین اثری، فراتر از یک سرگرمی ادبی، درک ریشههای بیعدالتیِ نهادینهشده در جهان معاصر است.
در همین راستا و برای درک ابعاد عمیق این فاجعه تاریخی، بیاناتِ رهبر شهیدمان، حضرت آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای (در دیدار پنجاههزار فرمانده بسیج سراسر کشور در مصلای امام خمینی، ۲۹ آبان ۱۳۹۲) بهروشنی افقِ نگاهِ مخاطب را به ماهیت این رویداد باز میکند:
«ربودن و اسیر کردن سیاهان، یکی از ماجراهای گریهآور تاریخ [است] که نظام سلطۀ آمریکا و امثال آن دوست ندارند این داستان احیا بشود، [که یک نمونهاش] همین مسئلۀ غلام و کنیز گرفتن مردم آفریقا است؛ کشتیها را از اقیانوس اطلس میآوردند، در سواحل کشورهای غرب آفریقا مثل گامبیا و امثال اینها نگه میداشتند، بعد میرفتند با تفنگ و سلاحهایی که دست مردمِ آن روز از این سلاحها خالی بود، صدها و هزارها پیر و جوان و مرد و زن را میگرفتند، با شرایط بسیار سختی با این کشتیها برای بردگی به آمریکا میبردند. انسان آزاد را که در خانه خودش زندگی میکرد، در شهر خودش زندگی میکرد، به اسارت میگرفتند؛ الان سیاهانی که در آمریکا هستند، از نسل آنهایند. چند قرن آمریکاییها این فشار عجیب را آوردند که [در این زمینه] کتابها نوشتهاند که این کتاب «ریشهها» کتاب مغتنمی است برای نشان دادن گوشهای از این فجایع. انسانِ امروز چطور میتواند اینها را فراموش کند؟ با همه این حرفها، هنوز هم در آمریکا بین سیاه و سفید تبعیض هست.»
مرور پیشرو، با الهام از این نگاهِ تبیینی، تلاش دارد تا ویژگیهای روایی، ساختاری و محتوایی این حماسه خانوادگی را برای مخاطبان، پژوهشگران و علاقهمندان به ادبیاتِ متعهد واکاوی کند.
خلاصه محتوا؛ از گامبیا تا کارولینا
الکس هیلی روایت خود را از سال ۱۷۵۰ میلادی در دهکده «ژوفوره» در کشور گامبیا (غرب آفریقا) آغاز میکند. قهرمان ابتدایی داستان، کونتا کینته، نوجوانی از قبیلۀ اصیل ماندینکا است. او که در محیطی سرشار از سنتهای غنی، پیوندهای عمیق خانوادگی و آزادگی پرورش یافته، در روزی که برای ساختن یک طبل به جنگل رفته است، در شبیخونِ بیرحمانه تاجران برده ربوده میشود.
کتاب در ادامه، سفر دهشتناک کونتا در خُنِ تاریک و متعفن کشتی «لرد لیگونیر» از اقیانوس اطلس (همان سفر میانه یا Middle Passage) را توصیف میکند؛ جایی که انسانهای آزاد با زنجیر به یکدیگر بسته شدهاند تا بهعنوان «نیروی کار رایگان» در مزارع آمریکا به فروش برسند. پس از ورود به آناپولیسِ مریلند، کونتا به فروش میرسد، اما هرگز هویت خود را فراموش نمیکند. داستان پس از او متوقف نمیشود، بلکه به شکلی حماسی، خط خونی او را در هفت نسل متمادی دنبال میکند: از دخترش، کیزی، (که از والدینش جدا و فروخته میشود)، تا نوهاش، چیکن جرج و نسلهای بعدی که وقایعی چون جنگ داخلی آمریکا، لغو ظاهری بردهداری و دوران بازسازی را از سر میگذرانند، تا در نهایت در اواسط قرن بیستم، این تبارنامه به خودِ نویسنده، یعنی الکس هیلی، پیوند میخورد.
تحلیل ساختاری و روایی
پیوند هنرمندانه تاریخ و تخیل (گزارشنویسی روایی) : یکی از مهمترین ویژگیهای ساختاری «ریشهها»، تعلق آن به گونه ادبی Faction (تلفیقی از Fact یا واقعیت و Fiction یا داستان) است. هیلی برای نگارش این اثر، دوازده سال از عمر خود را در بایگانیهای دریایی، اسناد مالیاتی مزارع آمریکا و سفرهای میدانی به گامبیا صرف کرد تا با کمک «گریوت» ها (Griot - قصهگویان و تاریخدانان شفاهی قبایل آفریقایی)، نام جدِ خود (کونتا کینته) را در تاریخ بیابد. او این اسکلت مستند و تاریخی را با تکنیکهای شخصیتپردازی و فضاسازی رماننویسی، به اثری زنده و تپنده تبدیل کرده است.
تقابل هویّت و مسخِ سیستماتیک: شاکله اصلیِ روانشناختی در این رمان، تلاش یک سیستم برای «هویّتزُدایی» و در مقابل، مبارزۀ انسان برای «صیانت از خویشتن» است. صحنههایی که در آن اربابان سفیدپوست با شلاق تلاش میکنند نام آفریقاییِ کونتا را از او گرفته و نام تحقیرآمیز «توبی» را بر او تحمیل کنند، نمادی از همین مسخ فرهنگی است. در مقابل، مقاومت کونتا و تلاش او برای آموزش واژگان بومی (مثل «کو» برای گیتار و «کامبی بولونگو» برای رودخانه گامبیا) به دخترش، نشانگرِ قدرتمندترین شکلِ مقاومت و حفظ ریشههاست؛ همان مفهومی که رهبری بهدرستی از آن با تعبیر «انسان آزاد را که در خانه خودش زندگی میکرد… به اسارت میگرفتند» یاد کردهاند.
فضاپردازی و توصیفات ملموس: توصیفات هیلی از فضای کشتیهای حمل برده، صرفا واژگانی روی کاغذ نیستند، بلکه مخاطب را در انباشتگیِ تاریکی، خفگی، بیماری، و بیرحمی غوطهور میکنند. هیلی موفق میشود خواننده را به گونهای با رنج شخصیتها همراه کند که عمقِ استثمارِ انسانِ بیپناه و خالی از سلاح را با تمام وجود لمس کند.
ارزیابی ترجمه: ترجمه علیرضا فرهمند که انتشارات امیرکبیر آن را روانه بازار کرده، یکی از روانترین و امانتدارترین برگردانهای این اثر کلاسیک است. فرهمند توانسته لحن حماسی بخشهای آفریقایی و همچنین گویشهای خاصِ سیاهان در مزارع آمریکا را بهخوبی در زبان فارسی بازآفرینی کند. (شایان ذکر است که تاکنون ترجمههای متعددی از این اثر منتشر شده و تکیه بر نسخه امیرکبیر در این مرور، صرفا انتخاب و پیشنهاد کارشناسیِ ما برای خوانشِ بهتر است و توصیه رهبر معظم انقلاب، ماهیتا معطوف به اصل کتاب، پیام استکبارستیزانه و بیدارگرِ آن است، نه یک نسخه فیزیکی یا ترجمه خاص).
مخاطب هدف
با توجه به گستردگی روایت و حجم ۷۷۵ صفحهای کتاب، مطالعه این اثر نیازمند استمرار و تمرکز است. از سوی دیگر، بهدلیل وجود صحنههای تأثربرانگیز و واقعگرایانه از خشونتهای اعمالشده بر بردگان، این رمان به مخاطبان بزرگسال، دانشجویان تاریخ، علاقهمندان به جامعهشناسی و حقوق بشر، و جوانانی که بهدنبال کشف لایههای پنهانِ تاریخِ تمدن غرب هستند، پیشنهاد میشود. این کتاب برای کسانی که میخواهند فراتر از اخبار روزمره، ریشههای بنیادینِ تحولات اجتماعی آمریکا را درک کنند، یک کلاس درس است.
مقایسه همرده
برای درک جایگاه «ریشهها»، قیاس آن با دو اثر مهم دیگر راهگشاست:
- در مقایسه با «کلبه عمو تام» (اثر هریت بیچر استو)، «ریشهها» زاویهدیدی کاملا متفاوت دارد. «کلبۀ عمو تام» را یک نویسنده سفیدپوست با لحنی سانتیمانتال (احساساتگرا) برای بیدار کردن وجدان جامعه میزبان نوشته است. اما هیلی در «ریشهها»، روایت را از درون میجوشاند؛ او یک سیاهپوست است که تاریخِ ربودهشده خود را فریاد میزند.
- در مقایسه با «دوازده سال بردگی» (اثر سالومون نورثاپ) که مستندی از زندگی یک فرد خاص در دورهای دوازدهساله است، رمان هیلی، گستره زمانیِ عظیمی (بیش از دو قرن) را در بر میگیرد و روند «نهادینهشدنِ یک ظلم» و انتقال آن از نسلی به نسل دیگر را ساختارشکافی میکند.
جمعبندی نهایی
کتاب «ریشهها» صرفا یک حماسه خانوادگی یا رمان تاریخیِ پرفروش نیست؛ بلکه آینهای تمامنما برابرِ تمدنی است که پایههای توسعه اقتصادیِ خود را بر استثمار، غارتِ جانِ انسانها و پایمال کردنِ حق آزادی بنا کرده است. همانگونه که در فرازِ پایانیِ بیانات رهبر معظم انقلاب بهزیبایی تبیین شده است: «با همه این حرفها هنوز هم در آمریکا بین سیاه و سفید تبعیض هست.» خواندن «ریشهها» به انسانِ امروز کمک میکند تا دریابد که تبعیض نژادی، خشونتِ پلیس و نابرابریهای امروزین در غرب، اتفاقاتی خلقالساعه نیستند، بلکه ادامه همان تفکری هستند که روزگاری انسانهای آزادِ گامبیا را به زنجیر میکشید. این کتاب، اثری مشاورهمحور، آگاهیبخش و ضروری برای درک عمیقترِ مناسباتِ ظالمانه جهانِ دیروز و امروز است.
توضیح: نقلقول رهبر شهیدمان را در این نشانی بجویید: