به گزارش روابط عمومی اداره‌کل کتابخانه‌های عمومی استان خراسان‌ رضوی؛ عبادالله عبادی، سرپرست معاونت امور کتابخانه‌ها و همکاری‌های اداره‌کل کتابخانه‌های عمومی استان خراسان‌ رضوی، در یادداشتی کتابخانه‌های عمومی را دروازه‌ای امن برای ورود مردم به دنیای هوش مصنوعی دانست. متن یادداشت به این شرح است:

تحولات پرشتاب فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش‌مصنوعی، شیوه‌های دسترسی به دانش، یادگیری و تولید محتوا را به‌طور اساسی دگرگون کرده است. امروز هوش مصنوعی تنها یک ابزار فناورانه نیست، بلکه به یکی از درگاه‌های اصلی تعامل انسان با دانش و اطلاعات تبدیل شده است. در چنین شرایطی، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که جایگاه کتابخانه‌های عمومی در این زیست‌بوم نوین کجاست؟

ضرورت «درگاه ملی خدمات هوش‌مصنوعی»

واقعیت آن است که دسترسی مؤثر به ابزارهای هوش‌مصنوعی در حال حاضر برای همه اقشار جامعه یکسان نیست. بسیاری از خدمات پیشرفته هوش‌مصنوعی به پلتفرم‌های خارجی وابسته‌اند و نیاز به پرداخت ارزی دارند و فاقد ملاحظات فرهنگی و بومی هستند. در چنین فضایی، دانش‌آموزان، نوجوانان و خانواده‌ها ناگزیر به استفاده از ابزارهایی می‌شوند که نه تحت حکمرانی داده ملی‌اند و نه نظارت فرهنگی بر خروجی آن‌ها وجود دارد.

در مقابل، کتابخانه عمومی محیطی است که اعتماد اجتماعی، حضور نیروی انسانی متخصص (کتابدار) و زیرساخت فرهنگی را هم‌زمان در اختیار دارد. ایجاد «درگاه ملی خدمات هوش‌مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی» پاسخی راهبردی به این وضعیت است؛ درگاهی که امکان استفاده عمومی از خدمات هوش‌مصنوعی را در بستری امن، بومی و کنترل‌پذیر فراهم می‌کند.

کتابخانه، فراتر از یک فضای فیزیکی

در رویکرد جدید، کتابخانه عمومی دیگر صرفاً محل نگهداری کتاب نیست. کتابخانه می‌تواند به درگاه هوشمند خدمات دانشی، یادگیری مادام‌العمر و سواد فناورانه تبدیل شود. هوش‌مصنوعی، اگر به‌درستی و در چارچوب حکمرانی فرهنگی به‌کار گرفته شود، ابزار اصلی این گذار خواهد بود.

تصور کنید نوجوانی که برای انتخاب کتاب مناسب یا حل یک مسئله درسی به‌جای جست‌وجو در فضای نامطمئن اینترنت، به کتابخانه عمومی محله خود مراجعه می‌کند و از یک دستیار هوشمند بومی، متصل به منابع واقعی همان کتابخانه، کمک می‌گیرد. یا عضوی که بر اساس سابقه مطالعه خود، مسیر مطالعاتی شخصی‌سازی‌شده دریافت می‌کند و از انتشار منابع جدید مرتبط با علایقش آگاه می‌شود.

عدالت اطلاعاتی در عصر هوش‌مصنوعی

یکی از مهم‌ترین کارکردهای ایجاد درگاه ملی خدمات هوش‌مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی، تحقق عدالت دیجیتال و اطلاعاتی است. با این رویکرد، خدمات هوش‌مصنوعی از انحصار اقشار خاص خارج شده و در اختیار عموم مردم، به‌ویژه در مناطق کم‌برخوردار، قرار می‌گیرد.

از سوی دیگر، استفاده از توان بومی و زیرساخت‌های پردازشی داخلی ( HPC داخلی) این امکان را فراهم می‌کند که داده‌های کاربران در داخل کشور پردازش و نگهداری شود؛ موضوعی که نقش مهمی در صیانت از داده‌های فرهنگی و استقلال فناورانه کشور دارد.

نقش تازه کتابداران

در این مسیر، نقش کتابداران نیز دستخوش تحول می‌شود. کتابدار آینده، صرفاً متولی امانت کتاب نیست، بلکه راهنمای استفاده صحیح و مسئولانه از خدمات متنوع هوش‌مصنوعی، هدایتگر اخلاقی محتوا و مروج سواد هوش‌مصنوعی در جامعه خواهد بود. این تحول، جایگاه اجتماعی و حرفه‌ای کتابداران را بیش از پیش ارتقا می‌دهد.

گامی به‌سوی آینده کتابخانه‌های عمومی

حرکت به سمت ایجاد درگاه ملی خدمات هوش‌مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی، صرفاً یک پروژه فناورانه نیست؛ بلکه حرکتی فرهنگی، اجتماعی و آینده‌نگرانه است که می‌تواند کتابخانه‌ها را به بازیگرانی فعال در زیست‌بوم دانش و اقتصاد دانایی‌محور کشور تبدیل کند.

کتابخانه‌های عمومی، با تکیه بر سرمایه اجتماعی، شبکه گسترده و مأموریت فرهنگی خود، این ظرفیت را دارند که به راهبر رشد فرهنگی جامعه در مواجهه با هوش‌مصنوعی تبدیل شوند؛ راهبری که هم دسترسی را تسهیل می‌کند و هم استفاده آگاهانه و مسئولانه را ترویج می‌دهد.