شنبه ۱۹ مهر ۱۳۹۹ - ۱۲:۵۹

از مرثیه های حسینی تا بررسی دوره های شعر عاشورایی در ادبیات فارسی؛

نشست ادبی «خطبه خون» در شیراز برگزار شد

نشست خطبه خون

نشست «خطبه خون» ویژه گرامیداشت اربعین حسینی به همت محفل ادبی قند پارسی کتابخانه های عمومی استان فارس برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی اداره کل کتابخانه های عمومی استان فارس، به مناسبت اربعین حسینی، محفل ادبی قند پارسی ویژه برنامه «خطبه خون» را ۱۵ مهرماه با حضور غلامرضا کافی، استاد ادبیات دانشگاه شیراز؛ محمدمهدی سیار، استاد دانشگاه امام صادق (ع) و جمعی از شاعران شیرازی برگزار کرد.

شعر عاشورا همزاد حادثه عاشورا است

غلامرضا کافی، عضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز در این نشست با اشاره به برگزاری بیش از سه دهه شب شعر عاشورا در شیراز، گفت: شب شعر عاشورا برای شیراز یک برند است و برای سومین دهه متمادی این جشنواره برگزار می شود. هر شاعری که در حوزه شعر آیینی وارد می شود، برای معرفی خود به جامعه ادبی در این جشنواره حضور می یابد و این برازنده شیراز است.

وی به بررسی پیشینه شعر عاشورایی در ادبیات فارسی پرداخت و گفت: در بررسی های تاریخی، شعر عاشورایی در ادبیات فارسی را باید در چهار دوره خلاصه کرد که اوج آن در دوره قاجار رقم می خورد.

استاد ادبیات دانشگاه شیراز با تصریح اینکه شعر عاشورا همزاد حادثه عاشورا است، گفت: از زمان وقوع حادثه کربلا، گفتن از عاشورا و خاندان امام حسین در شعر عربی ورود کرد و با شاعران آیینی عربی زبان آن روزگار تداوم یافت. در ادبیات فارسی نیز می بینیم که کسایی مروزی به عنوان نخستین فارسی سرا در این زمینه، با قصیده معروف خود با مطلع «باد صبا درآمد فردوس گشت صحرا/ آراست بوستان را نیسان به فرش دیبا» به حادثه عاشورا پرداخت.

غلامرضا کافی در ادامه با تصریح اینکه دوره اول شعر عاشورایی از ابتدای شعر فارسی تا آغاز دوران صفویه در ایران است، عنوان کرد: عصر اول، عصر تلویح است که به صورت اشاره به عاشورا پرداخته می شود. در این دوران پرداختن به شعر عاشورا کم رنگ است و به حادثه عاشورا به چشم یک واقعه تاریخی نگاه می شود و در بیشتر اشعاری که به حادثه عاشورا پرداخته اند، تطبیق تاریخی را می بینیم.

وی ادامه داد: تا قبل از حکومت صفویه چون پایگاه شیعی مهمی در کشور وجود نداشته است، طبعا مرثیه سرایی عاشورایی در شعر فارسی برونداد زیادی ندارد؛ به طور کلی تا عصر صفویه، شاعر مطرح و شعر فراوانی در این حوزه نداریم؛ هرچند عرصه هم خالی نیست. در این روگار ذکر امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را با هم داریم و آغاز حماسه نامه نویسی هم در این دوره شکل می گیرد. به طور کلی در پایان این دوره است که واقعه عاشورا سبک و سوی مذهبی می گیرد. خواجوی نخستین شاعری است که در ترکیب بندی، ذکر ۱۴ معصوم را آورده است.

استاد ادبیات شیراز در ادامه با بیان اینکه دوره دوم شعر عاشورایی ایران در دو قرن و نیم حکومت صفوی رقم می خورد، گفت: حکومت صفویه با رویکرد شیعی و به شعر مذهبی توجه داشت. در این دوره هرآنچه در شعر فارسی داریم در شعر عاشورایی هم داریم. برترین شاعران این دوره در کنار شعرهای دیگر، شعر عاشورایی دارند. تنوع قالب و شاعران در این عصر در شعر عاشورایی نیز وجود دارند. کمتر شاعری در این دوره وجود داشت که در وصف امام حسین(ع) شعر نسروده بود.

کافی ویژگی شعر زمان صفوی و سبک هندی را فراوانی شاعران، توجه به دقیقه های شعری و معمول شدن رسم عزاداری با کتاب روضه الشهدا دانست و گفت: عاطفه مندی و واقعه گویی در این دوره به جریان مردمی شعر عاشورا کمک می کند و تا حدی خرافه نویسی و اغراق گویی هم در شعر عاشورا می بینیم. حماسه نامه ها، مختارنانه ها و حمله نویسی نیز در این دوره شکل می گیرد؛  محتشم کاشانی  پرچم دار شعر عاشورایی در این دوره است که با ترکیب بند معروف‌ خود، پراقبال ترین شعر عاشورایی تا عصر حاضر را سروده است.

استاد ادبیات دانشگاه شیراز اضافه کرد: از نظر ادبی دوره باشکوه شعر عاشورایی دوره قاجار است و برترین چهره این عصر، یغمای جندقی است که نوحه سرایی از ابداعات او به شمار می آید. یغمای جندقی در سرودن شعر عاشورایی از قالب های بدیع تری کمک گرفته است.

وی همچنین با تأکید بر اینکه شعر روزگار ما در حوزه عاشورایی کیفیت لازم را ندارد، گفت: شاعران باید پیوند های شعری را با ادبیات کهن داشته باشند تا شعر به بلوغ برسد.

جانم وجانانم ابالفضل

غلامرضا کافی در پایان غزلی مرصع از سروده های خویش در وصف حضرت عباس، خواند:

ای خوش بَر و بازو، یَلِه گیسو، صِلِه اَبرو، گُلِ خوش بو نَفَس و خشکْ لب و مُشکْ گریبان

ای هیمنه هِی هو، عَلَوی رو، قُرِشی خو، حَبَشی مو ،همه ی دلخوشیِ گریهْ نصیبان

باچشمِ غزل خیز و دلاویز و دل انگیز و شکر ریز لبانی که تَرَنُّمگرِ قرآن

برخیز وبپرهیز از این فتنه یِ یکریز که لبریز شد از رشک وحسد جانِ رقیبان

قرصِ قَمَر ای ماه لقب، شاه نسب، پاک حسب، رعد غضب، برقِ نگاهت جگر آشوب

ای فخرِعَجم، میرِعرب، نخلِ رُطب، کوهِ اَدَب، نیست به جز نامِ خوشَت مشقِ ادیبان

ای شیرِ دُژَم، میرِعَلَم، چهره بَقَم، باغِ اِرَم، عُجبِ عَجَم، ماه ترین رشکِ پَلَنگان

ای تیغِ دو دَم، خصمِ ستم، ماهِ حَرَم، شاهِ کَرَم، دستِ قَلَم هست تورا یارِ غَریبان

ای نایرِه دَم، شعلِه نَفَس، گونه قَبَس، برقْ فَرَس، موجِ اَرَس، آمده از عَلقَمه عَطشان

هان ای همه چیز، ای همه کس، کشتهْ هَوَس، خیمهْ عَسَس، دادرسِ قاطبه یِ تنگْ شکیبان

ای بحرِوفا، نهرِسَخا، شهرِعَطا، دستِ شِفا، قبله نَما، جانم وجانانم ابالفضل

هم خشمِ خدا، قهرِ قضا، تیرِرَها، تیغِ بلا بر سَرِ کاسبْ سِتَمان خَلق فریبان

ای ماه بَدَل، کوه بَطَل، صخرِه مَثَل، شیر جَدَل، باد وشِ تیزتکِ عابِس و عباس

هِیبَت جَبَل ای لفظ عَسَل، چهره غَزَل، هست اَزَل تا اَبدَت سلسله یِ نسلِ نَجیبان

هیهات ازاین گریه اَثَر، سوگْ خَبَر، داغ شَرَر، اَشک ثَمَر، قصه ی سالارِ شهیدان

ای قُرصِ قَمَر، تشنه جگر، سوخته پَر، خیز که تنهاست کنون زینب و خٌفتند حبیبان!

یک سر سوزن مروت، آه

محمدمهدی سیار؛ استاد دانشگاه امام صادق (ع) نیز در این نشست اربعین حسینی را تسلیت گفت و شعری از سروده های خویش با مضمون عاشورا خواند:

تکیه بر شمشیر زد، پرسید: یاری هست؟... یاری هست؟

تا مرا یاری کند؟ مردی، سواری هست؟... یاری هست؟

پیش رو یک دشت تنهایی ست...تنهایی ست...تن هایی ست

غرق خون، از نو ولی پرسید: یاری هست؟ یاری هست؟

ناگهان در آن سکوت هلهله آلود، آوایی

پرسشم را پس هنوز امید آری هست؟ یاری هست؟

آری آری، هق هقی... نه... حق حقی آمد رجز واری

طفل را با تیغ و تیر اما چه کاری هست؟... یاری هست؟

این گلو خشک است، مردم! یک سر سوزن مروت، آه

یا کفی از آب، قدر شیرخواری هست؟... یاری هست؟

ناگهان پاسخ رسید، آری...گلو تر میکند تیری!

همدمی اینک برای سوگواری هست؟... یاری هست؟

نیست یارای کلامم، در جهان آیا کلامی هم

در جواب مادر چشم انتظاری هست؟ یاری هست؟

در سکوتی هلهله آلود، می تابد صدا در دشت

باز می‌تابد صدا در دشت: یاری هست؟... یاری هست؟

امیرهمایون یزدانپور، دبیر محفل ادبی قند پارسی نیز در این برنامه با اشاره به ارزش ماه محرم و اربعین حسینی شعری از عبدالحمید رحمانیان شاعر استان فارس را خواند:

بر قله های مرز محال ایستاده است/ این زن که بر مدار کمال ایستاده است

این کیست این فرشته شیدا که در نبرد/ همپای مرد های زلال ایستاده است

ظهر است و در هوای به شدت اناری اش/ مشتی پرنده بی پر وبال ایستاده است!

در درک این نهایت بالا بلند عصر/ انسان در ابتدای خیال ایستاده است

حوا که هیچ، حسرت آدم به گل نشست/ حتی فرشته دست به فال ایستاده است

این کیست انعکاس صدایی سلیس‌تر/ در شام بی ستاره بلال ایستاده است؟!

پاسخ دهید بارش بهتی عجیب را/ وقتی سوال پشت سوال ایستاده است …

سالی گذشت و ما همگی منحنی شدیم/ زینب هنوز این همه سال ایستاده است!

 گفتنی است؛ در ادامه این نشست محمدمهدی سیار، استاد دانشگاه امام صادق (ع) و جمعی از شاعران شیرازی به خوانش شعرهای آیینی پرداختند.

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.
2 + 4 =